W opisanej sytuacji istnieją dwie przeciwstawne wierzytelności pieniężne między tymi samymi osobami:
- Adam jest wierzycielem Marka na 300 zł (zwrot pożyczki).
- Marek jest wierzycielem Adama na 400 zł (cena sprzedaży aparatu).
Gdy strony są wobec siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami, a świadczenia są jednorodzajowe (pieniądze) i nadają się do wzajemnego rozliczenia, typowym mechanizmem wygaśnięcia zobowiązania jest potrącenie. W praktyce oznacza to, że jedna wierzytelność "pomniejsza" drugą, a w zakresie, w jakim się pokrywają, dochodzi do wzajemnego umorzenia.
W kazusie Adam zapłacił Markowi 100 zł w gotówce. Pozostałe 300 zł z ceny sprzedaży (400 zł − 100 zł) odpowiada dokładnie kwocie, którą Marek był winien Adamowi z tytułu pożyczki (300 zł). Dlatego po rozliczeniu pozostaje brak dalszych kwot do zapłaty po obu stronach: wierzytelności "znoszą się" do wysokości 300 zł, co skutkuje wygaśnięciem zobowiązań w tym zakresie.
Pozostałe propozycje nie pasują do mechanizmu opisanego w zadaniu:
- Odnowienie dotyczy zastąpienia dotychczasowego zobowiązania nowym (zmiana podstawy prawnej i zamiar "nowego długu"), a nie prostego rozliczenia dwóch długów pieniężnych.
- Odroczenie wykonania oznacza przesunięcie terminu spełnienia świadczenia, czyli zobowiązanie nadal istnieje, tylko ma być wykonane później.
- Świadczenie w miejsce wykonania polega na spełnieniu innego świadczenia za zgodą wierzyciela zamiast pierwotnie należnego; tutaj natomiast mamy dwie wierzytelności pieniężne i ich wzajemne rozliczenie, a nie zamianę świadczenia.
Na egzaminie warto szukać w kazusach słów-kluczy: "pożyczył", "kupił", "obie strony są sobie winne pieniądze", "wygasło". Taki układ najczęściej sprawdza rozumienie potrącenia jako kompensaty wzajemnych należności.
