KWALIFIKACJA ELM6 - CZERWIEC 2016 (test 2)

PYTANIE NR 31.
Który program sterowniczy odpowiada przedstawionemu procesowi, który został opisany za pomocą sieci GRAFCET?
Ilustracja przedstawia schematy sieci GRAFCET, które są częścią pytania egzaminacyjnego związanego z kwalifikacją technika
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W sieci GRAFCET występuje wymaganie opóźnienia 5 s (D = 5 s oraz warunek przejścia t > 5 s), czyli zdarzenie ma nastąpić dopiero po upływie czasu od aktywacji kroku/warunku. Taki mechanizm realizuje timer TON (opóźnienie załączenia). Program z TON i bazą 100 ms przy PT=50 daje 5 s, więc jest zgodny.

Pełne wyjaśnienie:

GRAFCET opisuje sterowanie sekwencyjne: proces jest podzielony na kroki (stany) oraz przejścia (warunki zmiany stanu). W przedstawionym przebiegu po spełnieniu warunku uruchamiany jest krok z akcjami, a następnie pojawia się krok wymagający zwłoki czasowej D = 5 s i przejście z warunkiem t > 5 s. Oznacza to, że logika powinna dopuścić przejście dalej dopiero po upływie 5 sekund od momentu aktywacji właściwego stanu/warunku.

W PLC taką "zwłokę przed zadziałaniem" realizuje timer TON (Timer On-Delay): po pojawieniu się sygnału na wejściu timera rozpoczyna się odliczanie, a wyjście timera przechodzi w stan wysoki dopiero po czasie zadanym w parametrze PT (z uwzględnieniem bazy czasu). To odpowiada idei "czekaj 5 s, a potem pozwól na kolejny krok/akcję", czyli temu, co wynika z zapisu czasowego w GRAFCET.

Timer TOF (Timer Off-Delay) działa odwrotnie: wyjście jest aktywne natychmiast, a podtrzymanie następuje po zaniku sygnału wejściowego. Taki mechanizm pasuje do opóźnionego wyłączenia, a nie do wymagania "zadziałaj dopiero po 5 s", więc nie odtwarza właściwej logiki przejścia czasowego z GRAFCET.

Istotna jest też baza czasu. Dla tego samego PT=50 różne rozdzielczości dają różny czas rzeczywisty:

  • przy 10 ms: 50 × 10 ms = 500 ms = 0,5 s (za krótko),
  • przy 100 ms: 50 × 100 ms = 5000 ms = 5 s (zgodnie z wymaganiem).

Dlatego poprawny jest wariant programu, który jednocześnie ma TON oraz daje 5 s czasu opóźnienia. Pozostałe warianty odpadają: te z 0,5 s nie spełniają warunku czasowego, a te z TOF mają niewłaściwy typ opóźnienia (logika reakcji na zanik sygnału zamiast na pojawienie się sygnału).

Wskazówka egzaminacyjna: zawsze sprawdź dwa elementy naraz: (1) czy typ timera odpowiada zjawisku (opóźnienie załączenia vs wyłączenia), oraz (2) czy PT jest interpretowane z właściwą jednostką/bazą czasu.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
GRAFCET to graficzny opis sterowania sekwencyjnego: przedstawia kroki (stany), przejścia (warunki) i akcje. Ułatwia projektowanie algorytmów dla PLC, bo jasno pokazuje kolejność działań, warunki przełączeń oraz elementy czasowe, które trzeba potem odwzorować w programie sterownika.
Zapis D = 5 s oznacza wymaganie czasowe związane z danym krokiem (zwłoka/czas trwania). W praktyce egzaminacyjnej zwykle wskazuje, że po aktywacji kroku trzeba odmierzyć 5 sekund, a dopiero potem dopuścić wykonanie kolejnej akcji lub przejścia zgodnie z warunkiem czasowym.
TON realizuje opóźnienie załączenia: sygnał wyjściowy pojawia się dopiero po upływie zadanego czasu od aktywacji wejścia. TOF realizuje opóźnienie wyłączenia: wyjście jest aktywne od razu i pozostaje aktywne po zaniku wejścia. Dla zwłoki "czekaj 5 s, potem zadziałaj" pasuje TON.
Czas rzeczywisty timera to iloczyn wartości PT i bazy czasu. Jeśli PT=50, a baza czasu to 100 ms, to: 50 × 100 ms = 5000 ms, czyli 5 s. Na egzaminie trzeba zawsze sprawdzić, czy baza to 10 ms, 100 ms lub inna wartość, bo wynik może się różnić wielokrotnie.
Typowe pomyłki to: wybranie niewłaściwego typu timera (TON zamiast TOF lub odwrotnie), przeoczenie bazy czasu i błędne przeliczenie sekund, oraz skupienie się tylko na logice ustawiania/zerowania wyjść bez weryfikacji warunku czasowego przejścia. Często też myli się "czas kroku" z "czasem przejścia".
Warunek t > 5 s znaczy, że przejście do następnego kroku jest dozwolone dopiero wtedy, gdy upłynęło więcej niż 5 sekund od momentu startu odmierzania (np. od aktywacji kroku lub warunku). W programie PLC odpowiada temu użycie timera i wykorzystanie jego sygnału "DONE/Q" jako warunku przejścia.
Wskazówką są wszystkie elementy czasowe: zapis typu D = … przy kroku, warunki przejść z nierównościami czasu (np. t > 5 s) oraz akcje zależne od czasu. Jeśli w GRAFCET jest podany konkretny czas, program PLC musi go odtworzyć zarówno co do wartości, jak i rodzaju opóźnienia.
Tak, bo GRAFCET opisuje logikę sekwencji niezależnie od języka. Implementacja może być w LAD, FBD lub ST, o ile zachowasz równoważność: te same warunki przejść, te same akcje na krokach oraz ten sam mechanizm czasowy (np. TON z poprawnie dobranym czasem). Różni się zapis, a nie sens działania.
Najczęściej jest to zapisane przy timerze lub w jego parametrach (rozdzielczość). Trzeba to czytać jak jednostkę: 10 ms oznacza, że PT liczy dziesiątki milisekund, a 100 ms setki milisekund. Ten detal zmienia wynik 10-krotnie, więc warto od razu zrobić szybkie przeliczenie na sekundy.
Sprawdź po kolei: (1) czy program realizuje wszystkie kroki i akcje (set/reset wyjść), (2) czy warunki przejść są zgodne (wejścia/sygnały), (3) czy typ timera odpowiada zjawisku (TON vs TOF), (4) czy czas jest poprawnie policzony z PT i bazy czasu.
info

To pytanie poprawnie rozwiązuje 61% zdających egzamin. średnie

Według specjalistów z branży: "W sieci GRAFCET występuje wymaganie opóźnienia 5 s (D = 5 s oraz warunek przejścia t > 5 s), czyli zdarzenie ma nastąpić dopiero po upływie czasu od aktywacji kroku/warunku."

Źródła:

  • IEC 60848:2013, "Specification language GRAFCET for sequential function charts" (definicja i zasady opisu GRAFCET, kroki/przejścia oraz aspekty czasowe).
  • IEC 61131-3:2013, "Programmable controllers – Part 3: Programming languages" (kontekst implementacji algorytmów sterowania w językach PLC).

Materiały:

  • Materiały dydaktyczne do GRAFCET (kroki, przejścia, akcje, warunki czasowe)
  • Norma IEC 60848 (opis i zasady GRAFCET) – w zakresie pojęć i notacji
  • Norma IEC 61131-3 (języki programowania PLC) – w zakresie podstawowych bloków/funkcji

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego