KWALIFIKACJA MED9 - STYCZEŃ 2017

PYTANIE NR 10.
Podczas sporządzania leku według podanej recepty dochodzi do niezgodności spowodowanej
Ilustracja przedstawia fragment recepty farmaceutycznej, która jest częścią pytania egzaminacyjnego dla technika
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Niezgodność wynika z przekroczenia rozpuszczalności: Phenobarbitali jest bardzo słabo rozpuszczalny w wodzie (rzędu 1:1000), więc 0,4 g wymaga ok. 400 ml wody. W recepcie ilość wody jest znacznie mniejsza (Aquae ad 150 ml, część stanowią inne składniki), dlatego powstanie osad.

Pełne wyjaśnienie:

W tej recepcie kluczowe jest rozpoznanie niezgodności farmaceutycznej wynikającej z fizykochemii składników, a nie z reakcji chemicznej. Substancja Phenobarbitali (postać kwasowa fenobarbitalu) jest bardzo słabo rozpuszczalna w wodzie – w praktyce recepturowej oznacza to, że do otrzymania klarownego roztworu potrzebna byłaby wielokrotnie większa ilość wody niż ta przewidziana w mieszaninie.

Jeżeli przyjmiemy rozpuszczalność rzędu 1:1000, to do rozpuszczenia 0,4 g potrzeba około 400 ml wody. Tymczasem w recepcie jest "Aquae ad 150,0", czyli objętość końcowa ma wynosić 150 ml, a dodatkowo część tej objętości stanowią inne składniki (np. Neospasminum). To oznacza, że realnie dostępnej wody jest jeszcze mniej. Skutek technologiczny jest typowy: przekroczenie rozpuszczalności i wytrącenie osadu, co pogarsza jednorodność i poprawność dawkowania.

Odpowiedzi dotyczące tworzenia związków kompleksowych, reakcji podwójnej wymiany oraz hydrolizy soli opisują inne mechanizmy niezgodności (zwykle wymagające specyficznych par reagentów albo szczególnych warunków). W tej recepcie problem można przewidzieć już na etapie prostego oszacowania: jest zbyt mało rozpuszczalnika, aby utrzymać fenobarbital w roztworze.

Praktyczna wskazówka egzaminacyjna: gdy widzisz bardzo słabo rozpuszczalną substancję i wodę jako główny rozpuszczalnik, zawsze wykonaj szybkie sprawdzenie rzędu wielkości (ile ml potrzeba na 0,1 g/0,5 g). To często od razu ujawnia ryzyko osadu i pozwala prawidłowo nazwać niezgodność.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Niezgodność farmaceutyczna to problem pojawiający się podczas sporządzania lub przechowywania leku (np. osad, rozwarstwienie, zmiana barwy), wynikający z właściwości składników lub ich połączenia. Często dotyczy rozpuszczalności, pH, reakcji chemicznych lub niezgodności fizycznych.
Porównaj ilość substancji z ilością rozpuszczalnika. Jeśli substancja ma rozpuszczalność np. 1:1000, to 0,4 g wymaga ok. 400 ml wody. Gdy recepta przewiduje znacznie mniejszą objętość wody (np. 150 ml "ad"), spodziewaj się wytrącenia osadu.
Postać kwasowa jest mniej zjonizowana w wodzie i ma słabsze oddziaływania z rozpuszczalnikiem, co ogranicza jej rozpuszczanie. W praktyce recepturowej oznacza to ryzyko osadu w mieszaninach wodnych, jeśli nie zastosuje się odpowiedniej postaci (np. soli) lub technologii (np. zawiesiny).
"Aquae ad 150,0" oznacza dopełnienie wodą do objętości końcowej 150 ml. Nie znaczy to, że zawsze używa się 150 ml samej wody, bo część objętości stanowią inne składniki płynne. Do szybkich ocen rozpuszczalności przyjmij, że wody jest maksymalnie 150 ml, a zwykle mniej.
Tak, ale dotyczy to sytuacji, gdy w recepcie występują składniki zdolne do kompleksowania (np. jony metali i ligandy), co może zmieniać rozpuszczalność lub powodować zmętnienie. W zadaniach egzaminacyjnych rozpoznasz to zwykle po obecności charakterystycznych par składników, a nie po samym rozpuszczalniku.
Reakcja podwójnej wymiany zachodzi, gdy w mieszaninie są odpowiednie jony i warunki do powstania trudno rozpuszczalnej soli lub innego produktu (np. osadu). Wymaga to jednak konkretnych reagentów. Jeśli z recepty wynika, że problemem jest "za mało rozpuszczalnika", to częściej chodzi o przekroczenie rozpuszczalności niż o taką reakcję.
Hydroliza soli jest związana z równowagą kwas-zasada i wpływem na pH, ale nie każda sól istotnie ulega hydrolizie w warunkach recepturowych. Jeśli zadanie można rozwiązać prostym bilansem rozpuszczalności (ile ml wody potrzeba), to mechanizm hydrolizy zwykle nie jest kluczowy dla obserwowanej niezgodności.
Najczęściej pojawia się zmętnienie, wytrącenie osadu na dnie, a czasem kryształy widoczne po odstaniu. Może to prowadzić do nierównomiernego dawkowania (część dawki zostaje w osadzie). W praktyce trzeba ocenić, czy postać roztworu jest w ogóle wykonalna.
Często tak. Jeżeli dostępna jest lepiej rozpuszczalna postać (np. sól), można rozważyć jej użycie po uzgodnieniu. Inną drogą bywa zmiana technologii na zawiesinę lub zastosowanie odpowiedniego rozpuszczalnika/solubilizatora. Na egzaminie kluczowe jest jednak rozpoznanie przyczyny niezgodności.
Ćwicz schemat: (1) odczytaj skład i "ad", (2) sprawdź rozpuszczalność i rząd wielkości objętości rozpuszczalnika, (3) pomyśl o pH i możliwych reakcjach, (4) przewiduj obserwację (osad/zmętnienie). Pomaga robienie krótkich notatek dla typowych substancji słabo rozpuszczalnych.
info

Około 25% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. bardzo trudne

Eksperci podkreślają: "Niezgodność wynika z przekroczenia rozpuszczalności: Phenobarbitali jest bardzo słabo rozpuszczalny w wodzie (rzędu 1:1000), więc 0,4 g wymaga ok. 400 ml wody."

Materiały:

  • Podręczniki z technologii postaci leku i receptury aptecznej (działy: roztwory, mieszaniny, niezgodności)
  • Materiały szkolne/ćwiczenia z analizy recept i oceny wykonalności leku recepturowego
  • Zestawy zadań egzaminacyjnych dotyczących niezgodności farmaceutycznych w recepturze

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego