KWALIFIKACJA ELE2 - STYCZEŃ 2011

PYTANIE NR 21.
Rysunek przedstawia układ RC o stałej czasowej równej 10 s. Kondensator C został naładowany do napięcia U0. W chwili t = 0 zamknięto wyłącznik W. Napięcie na kondensatorze C zaczęło się zmieniać zgodnie z krzywą oznaczoną cyfrą
Ilustracja przedstawia schemat elektryczny układu RC oraz wykres zmian napięcia na kondensatorze w czasie.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W układzie RC napięcie na kondensatorze nie zmienia się skokowo, tylko wykładniczo.
Stała czasowa τ = 10 s wyznacza tempo zmian: po czasie τ napięcie jest w ok. 63% drogi do wartości końcowej (dla rozładowania spada do ok. 37% U0). Poprawna jest krzywa zgodna z takim przebiegiem.

Pełne wyjaśnienie:

Układ RC opisuje proces przejściowy po zmianie konfiguracji obwodu (tu: zamknięciu wyłącznika W). Kluczowe są dwie własności:

  • Napięcie na kondensatorze nie może zmienić się skokowo w chwili t = 0. Oznacza to, że tuż po przełączeniu UC(0+) = UC(0−) = U0.
  • Dalsza zmiana napięcia jest wykładnicza, a tempo opisuje stała czasowa τ = R·C (w zadaniu τ = 10 s).

W typowym rozładowaniu przez rezystor napięcie maleje zgodnie z zależnością: UC(t) = U0·e−t/τ. W ładowaniu do pewnego poziomu końcowego Uk napięcie rośnie do asymptoty: UC(t) = Uk − (Uk − U0)·e−t/τ.

Warto pamiętać praktyczną interpretację τ:

  • Po czasie t = τ zmiana jest "w większości rozpoczęta", ale nie zakończona: w rozładowaniu zostaje ok. 37% U0, a w ładowaniu osiągane jest ok. 63% drogi do wartości końcowej.
  • Po ok. proces jest w praktyce bliski zakończenia (pozostaje ułamek wartości początkowej/różnicy).

Dlatego poprawna odpowiedź to taka krzywa, która:

  • startuje w t = 0 od U0 (bez skoku),
  • zmienia się monotonicznie w kierunku wartości końcowej,
  • ma kształt wykładniczy, a nie liniowy.

Odpowiedzi błędne zwykle odpowiadają typowym pomyłkom: krzywe liniowe (jak dla idealnego źródła prądu), krzywe ze skokiem w t=0 (sprzeczne z własnością kondensatora) albo krzywe o złym kierunku (wzrost zamiast spadku lub odwrotnie), niezgodne z warunkiem początkowym U0 i połączeniem po zamknięciu W.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Stała czasowa (τ) w obwodzie RC to parametr równy iloczynowi rezystancji i pojemności: τ = R·C. Opisuje tempo zmian napięcia/prądu po przełączeniu. Po czasie τ przebieg wykładniczy osiąga ok. 63% drogi do wartości końcowej (lub spada do ok. 37% wartości początkowej).
Podczas rozładowania przez rezystor napięcie na kondensatorze maleje wykładniczo: U(t)=U0·e^(−t/τ). Nie ma skoku w chwili przełączenia: w t=0 napięcie wciąż wynosi U0. W praktyce po ok. 5τ napięcie jest już bardzo bliskie zera.
Rozładowanie to krzywa wykładnicza opadająca od U0 do wartości końcowej (często 0 V). Ładowanie to krzywa rosnąca do asymptoty (wartości zasilania). W obu przypadkach w t=0 nie występuje skok napięcia na kondensatorze, tylko płynny start.
Skok napięcia oznaczałby nieskończenie duży prąd (bo i = C·dU/dt). W rzeczywistym obwodzie nie jest to możliwe, dlatego UC(0+) = UC(0−). Z tego powodu na wykresie przebieg zawsze zaczyna się od wartości początkowej i dopiero potem zmienia się wykładniczo.
τ=10 s oznacza, że charakterystyczny czas zmian wynosi 10 sekund. Po 10 s od przełączenia przebieg wykładniczy jest "w 63% zrealizowany" (dla ładowania) albo spada do ok. 37% wartości startowej (dla rozładowania). To ułatwia ocenę, która krzywa na rysunku pasuje do zjawiska.
Nie zawsze. Często wystarczy rozumieć cechy przebiegu: brak skoku w t=0, kształt wykładniczy i rola τ. Obliczenia są potrzebne, gdy pytanie dotyczy konkretnej wartości U(t) w danym czasie. W zadaniach "wybierz krzywą" zwykle kluczowa jest interpretacja wykresu.
Najczęściej myli się kierunek zmian (ładowanie vs rozładowanie), wybiera krzywą liniową zamiast wykładniczej albo dopuszcza skok w t=0. Częsty błąd to też zła interpretacja τ: uczniowie sądzą, że po czasie τ proces jest zakończony, a to tylko "punkt charakterystyczny".
W praktyce serwisu i eksploatacji urządzeń gazowych układy o "bezwładności" czasowej pojawiają się w elektronice sterowników: opóźnienia, filtry wejściowe czujników, układy antyzakłóceniowe. Zrozumienie stałej czasowej pomaga ocenić, czy zwłoka reakcji układu jest prawidłowa, czy wynika z usterki.
Jeśli na wykresie widać skalę czasu, możesz sprawdzić punkt t=τ: dla rozładowania napięcie powinno być w okolicy 0,37·U0, a dla ładowania około 0,63 drogi do poziomu końcowego. Nawet bez R i C możesz więc ocenić, czy krzywa ma realistyczne tempo zaniku/narastania.
Wykres wykładniczy na początku zmienia się szybciej, a potem coraz wolniej, zbliżając się do asymptoty (spadek/ wzrost "wygasa"). Liniowy ma stałe nachylenie przez cały czas. W obwodzie RC (dla stałych R i C) napięcie na kondensatorze ma właśnie charakter asymptotyczny, więc krzywa nie powinna być prostą.
info

Około 66% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. średnie

Specjaliści zwracają uwagę: "Poprawna jest krzywa zgodna z takim przebiegiem."

Źródła:

  • Wikipedia: RC circuit (time constant, exponential response) – https://en.wikipedia.org/wiki/RC_circuit (dostęp: 2026-03-01)
  • All About Circuits: Time Constant of an RC Circuit – https://www.allaboutcircuits.com/textbook/direct-current/chpt-16/time-constant/ (dostęp: 2026-03-01)
  • Khan Academy: Capacitor charging and discharging (RC circuits) – https://www.khanacademy.org/science/electrical-engineering/ee-circuit-analysis-topic/ee-capacitor-circuits/a/ee-capacitor-circuits (dostęp: 2026-03-01)

Materiały:

  • Podręcznik do podstaw elektroniki: rozdział o kondensatorach i obwodach RC
  • Notatki/ściąga: wzory na ładowanie i rozładowanie kondensatora (U(t), I(t))
  • Ćwiczenia z interpretacji wykresów przebiegów przejściowych RC

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego