KWALIFIKACJA BPO1 - STYCZEŃ 2009

PYTANIE NR 29.
Średnica 80 oznaczona jest znakiem tolerancji
Ilustracja przedstawia rysunek techniczny elementu mechanicznego, prawdopodobnie wału.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W ramce tolerancji geometrycznej symbol dwóch współśrodkowych okręgów oznacza tolerancję współosiowości.
Informuje ona, że oś tolerowanej średnicy musi mieścić się w cylindrycznej strefie tolerancji względem osi bazowej (wskazanej bazami). Pozostałe odpowiedzi mają inne, odrębne symbole.

Pełne wyjaśnienie:

Tolerancje geometryczne służą do określenia dopuszczalnych odchyłek geometrii elementu od ideału. Na rysunku technicznym są zapisywane w ramce tolerancji geometrycznej, która zawiera: symbol tolerancji, wartość tolerancji (zwykle w mm) oraz odniesienie do bazy (baz).

Odpowiedź "współosiowości" jest poprawna, ponieważ symbol dwóch współśrodkowych okręgów oznacza właśnie tolerancję współosiowości. W praktyce wymaga ona, aby tolerowanej średnicy znajdowała się w cylindrycznej strefie tolerancji zdefiniowanej względem osi bazowej (np. osi wyznaczonej przez wskazane czopy/otwory bazowe). Ma to duże znaczenie dla elementów wirujących, takich jak wały: ogranicza drgania, nierównomierne zużycie łożysk oraz ryzyko awarii.

Odpowiedź "nachylenia" jest niepoprawna, ponieważ dotyczy tolerancji kierunku związanej z odchyleniem kątowym (ma własny symbol) i nie opisuje współosiowości osi elementu. Odpowiedź "równoległości" jest niepoprawna, bo równoległość kontroluje stały kierunek (utrzymanie równoległego ustawienia osi/powierzchni) i ma symbol dwóch równoległych linii, a nie dwóch okręgów. Odpowiedź "pozycji" także jest niepoprawna: tolerancja pozycji dotyczy położenia elementu względem baz, ale rozpoznaje się ją po symbolu okręgu z krzyżem, nie po dwóch współśrodkowych okręgach.

Na egzaminie warto zapamiętać, że współosiowość wiąże się bezpośrednio z wymaganiem "oś w strefie cylindrycznej względem osi bazy", a jej symbol graficzny jest charakterystyczny i odróżnia ją od tolerancji kierunku (równoległość, nachylenie) oraz tolerancji położenia (pozycja).

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Symbol dwóch współśrodkowych okręgów oznacza tolerancję współosiowości. W praktyce wymaga, aby oś wskazanego elementu (np. czopa wału) mieściła się w cylindrycznej strefie tolerancji wyznaczonej względem osi bazy. To kluczowe dla elementów wirujących.
Współosiowość ma znak dwóch współśrodkowych okręgów. Tolerancja pozycji ma inny symbol: okrąg z krzyżem (celownik). Jeśli na rysunku widzisz dwa okręgi jeden w drugim, nie jest to pozycja, tylko współosiowość.
Współosiowość zapewnia, że czopy i inne średnice na wale mają osie zgodne z osią bazową. Ogranicza to bicie, drgania i nierównomierne obciążenia łożysk. W kontekście BHP mniejsze drgania i ryzyko awarii oznaczają bezpieczniejszą pracę maszyny.
Bazy odniesienia definiują, względem czego ocenia się współosiowość. To one wyznaczają oś bazową, wokół której tworzona jest strefa tolerancji. Bez baz nie da się jednoznacznie sprawdzić wymagania, bo nie wiadomo, do jakiej osi porównać oś tolerowanej średnicy.
Może dotyczyć osi, ale opisuje kierunek (utrzymanie równoległości), a nie "wspólną oś". Współosiowość dotyczy zgodności osi elementów współpracujących i jest typowa dla stopni wału. Równoległość ma inny symbol i zwykle nie zastępuje współosiowości.
Ramka zwykle ma pola: symbol tolerancji, potem wartość tolerancji, a na końcu oznaczenie bazy (lub baz). Czytaj ją od lewej do prawej. Błąd kolejności pól często prowadzi do złej interpretacji, co jest częstą pułapką egzaminacyjną.
Kontroluje się ją, gdy element ma współpracować w ruchu obrotowym lub wymaga dokładnego pasowania, np. czopy łożyskowe, gniazda pod łożyska, otwory w korpusach. W kontroli jakości stosuje się m.in. pomiary współrzędnościowe lub odpowiednie przyrządy pomiarowe.
Mechanizm błędu polega na skojarzeniu obu pojęć z "kręceniem się wału". Jednak bicie opisuje zmianę wskazań podczas obrotu, a współosiowość dotyczy położenia osi w strefie tolerancji względem bazy. Różnią się też symbolami w ramce tolerancji.
Skutkiem mogą być zwiększone drgania, hałas, szybsze zużycie łożysk i elementów współpracujących oraz ryzyko uszkodzeń. W ujęciu BHP może to oznaczać większe prawdopodobieństwo awarii, pogorszenie ergonomii pracy (wibracje) i konieczność częstszych interwencji serwisowych.
Najskuteczniej działa nauka "symbol → znaczenie → przykład zastosowania". Zrób własną listę kilku najczęstszych tolerancji (współosiowość, równoległość, nachylenie, pozycja) i ćwicz rozpoznawanie ich w ramkach tolerancji. Pomaga też rozwiązywanie zadań na rysunkach wałów i otworów.
info

Statystycznie 49% uczniów zna prawidłową odpowiedź. trudne

Specjaliści zwracają uwagę: "Pozostałe odpowiedzi mają inne, odrębne symbole."

Źródła:

  • PN-EN ISO 1101:2017, "Specyfikacje geometrii wyrobów — Tolerowanie geometryczne — Tolerancje kształtu, kierunku, położenia i bicia", rozdziały: symbole tolerancji i zasady zapisu w ramce tolerancji geometrycznej
  • ISO 1101:2017, "Geometrical product specifications (GPS) — Geometrical tolerancing — Tolerances of form, orientation, location and run-out", section: symbols for geometric tolerances

Materiały:

  • PN-EN ISO 1101:2017 – tolerowanie geometryczne (symbole i zasady zapisu)
  • Tablice/ściągi symboli tolerancji geometrycznych (kształtu, kierunku, położenia, bicia)
  • Podstawy metrologii warsztatowej: pojęcie osi, bazowania i stref tolerancji

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego