Do kontroli prostoliniowości i płaskości powierzchni stosuje się przyrządy kontrolne, które mają bardzo dokładną, prostą krawędź roboczą. Takim narzędziem jest liniał krawędziowy.
W praktyce liniał krawędziowy przykłada się do sprawdzanej powierzchni, a następnie ocenia się szczelinę świetlną (prześwit) między krawędzią liniału a powierzchnią. Jeżeli prześwit nie występuje lub jest równomierny i minimalny, świadczy to o lepszej płaskości/prostoliniowości. Widoczne miejscowe prześwity oznaczają nierówności (np. garby lub wklęśnięcia). To typowa metoda kontroli międzyoperacyjnej po frezowaniu, szlifowaniu lub skrobaniu.
Dlaczego pozostałe narzędzia nie pasują do celu kontroli płaskości/prostoliniowości?
- Przymiar liniowy (linijka z podziałką) służy głównie do pomiaru długości. Ma podziałkę, ale nie ma wymaganej dokładności i geometrii krawędzi roboczej, aby wiarygodnie oceniać płaskość czy prostoliniowość powierzchni metodą prześwitu.
- Kątomierz jest przeznaczony do pomiaru i nastawiania kątów. Nawet jeśli ma proste ramiona, jego funkcją nie jest kontrola odchyłek płaskości, tylko określenie wartości kąta.
- Sprawdzian tłoczkowy graniczny służy do szybkiej kontroli wymiarów otworów (zasada "przechodzi/nie przechodzi"). Nie ocenia kształtu powierzchni w sensie płaskości/prostoliniowości, tylko zgodność wymiaru z tolerancją graniczną.
Wskazówka egzaminacyjna: gdy w treści pojawia się "płaskość" lub "prostoliniowość", szukaj przyrządu kontrolnego o precyzyjnej krawędzi (liniał, płyta, czujnik) zamiast typowego narzędzia do odczytu długości.
