"Gospodarka nakazowa" (często opisywana jako centralnie planowana) to system, w którym kluczowe decyzje gospodarcze są podejmowane odgórnie przez aparat państwa. Typowe elementy opisu, które prowadzą do takiej kwalifikacji, to m.in. dominacja planu centralnego, nakazy i limity administracyjne, ograniczona rola prywatnej przedsiębiorczości oraz słaba lub kontrolowana rola cen jako informacji rynkowej.
Odpowiedź "nakazową." jest właściwa, gdy w opisie pojawiają się cechy wskazujące, że:
- alokacja zasobów nie wynika z mechanizmu popytu i podaży,
- priorytety produkcji ustala plan (np. wielkości produkcji, struktura wytwarzania),
- państwo ma dominującą kontrolę nad środkami produkcji i decyzjami gospodarczymi.
Dlaczego pozostałe odpowiedzi nie pasują do takiego opisu?
- "rynkową." wybiera się wtedy, gdy opis podkreśla swobodę działalności gospodarczej, własność prywatną, konkurencję oraz to, że ceny i produkcja kształtują się głównie na rynku. Jeśli decyzje są odgórne, to nie jest gospodarka rynkowa.
- "mieszaną." dotyczy sytuacji pośredniej: działa rynek i sektor prywatny, ale państwo także aktywnie reguluje, redystrybuuje i świadczy usługi publiczne. Sam fakt istnienia państwa w gospodarce nie oznacza jeszcze systemu nakazowego; w "mieszanej" mechanizm rynkowy nadal odgrywa istotną rolę.
- "tradycyjną." odnosi się do systemu, w którym decyzje ekonomiczne są w dużej mierze oparte na zwyczajach, tradycji i utrwalonych wzorcach (często w społecznościach o niskim stopniu uprzemysłowienia). Gdy opis mówi o planie centralnym i administracyjnym sterowaniu, nie jest to gospodarka tradycyjna.
Wskazówka egzaminacyjna: przed wyborem odpowiedzi wypisz w myślach 2–3 cechy z opisu i dopasuj je do "słownika" pojęć: rynek = ceny/konkurencja, nakazy = plan/odgórne decyzje, mieszana = rynek + regulacje państwa, tradycja = zwyczaj.
