Na rynku doskonale konkurencyjnym cena i ilość ustalają się w punkcie przecięcia popytu i podaży. Wprowadzenie podatku od sprzedaży (podatku pośredniego) powoduje, że między ceną płaconą przez nabywców a ceną otrzymywaną przez sprzedawców powstaje klin podatkowy. To zmienia bodźce rynkowe: kupujący widzą wyższą cenę, a sprzedawcy (po odprowadzeniu podatku) efektywnie otrzymują mniej.
Skutek dla równowagi: ponieważ dla kupujących dobro staje się droższe, popyt efektywnie maleje, a dla sprzedawców sprzedaż staje się mniej opłacalna. W rezultacie nowa równowaga charakteryzuje się niższą ilością (mniejszą produkcją i sprzedażą) oraz zwykle wyższą ceną płaconą przez konsumentów w porównaniu do sytuacji bez podatku. Zależnie od elastyczności popytu i podaży, ciężar podatku dzieli się między strony rynku, ale typowy kierunek zmian to: mniej sprzedanych jednostek i wyższa cena brutto.
Efektywność rynku: przed podatkiem transakcje zachodzą do momentu, w którym krańcowa gotowość do zapłaty zrówna się z krańcowym kosztem. Podatek sprawia, że część transakcji, które byłyby korzystne dla obu stron, nie dochodzi do skutku. Powoduje to stratę dobrobytu (deadweight loss), czyli spadek łącznej nadwyżki konsumentów i producentów. Dlatego mówi się o spadku efektywności alokacyjnej.
- Odpowiedź poprawna ("spadek produkcji i wzrost cen") trafnie opisuje podstawowy skutek podatku: mniejsza ilość oraz wyższa cena dla nabywcy.
- "Wzrost produkcji i obniżenie cen" jest sprzeczne z mechanizmem klina podatkowego: podatek zwiększa koszt transakcji, więc nie zachęca do zwiększania obrotu.
- "Brak wpływu na produkcję i ceny" pomija fakt, że podatek zmienia warunki wymiany; na konkurencyjnym rynku nie jest neutralny dla równowagi.
- "Wzrost produkcji i cen" myli kierunek zmiany ilości: cena może wzrosnąć, ale ilość równowagi typowo spada, bo część transakcji przestaje być opłacalna.
Wskazówka egzaminacyjna: zapamiętaj regułę "podatek zmniejsza ilość i tworzy stratę dobrobytu", a o tym, jak bardzo rosną ceny, decydują elastyczności popytu i podaży.
