Kompensata niedoborów i nadwyżek to szczególny sposób rozliczenia różnic inwentaryzacyjnych, gdy w trakcie spisu z natury ujawniono jednocześnie niedobór jednych zapasów i nadwyżkę innych, a pozycje są do siebie podobne (np. łatwe do pomylenia w magazynie). Stosuje się ją w praktyce dla zapasów objętych ewidencją ilościowo-wartościową i po spełnieniu warunków organizacyjnych (m.in. ten sam spis oraz odpowiedzialność za powierzone mienie).
Kluczowa zasada wyceny kompensaty brzmi: "niższa cena i mniejsza ilość". Oznacza to, że kompensuje się tylko tę część różnic, która pokrywa się ilościowo (czyli do granicy mniejszej ilości), a do wyceny przyjmuje się cenę niższą spośród kompensowanych składników. W praktyce działa to jak ostrożne "wspólne minimum":
wartość kompensaty = mniejsza ilość × niższa cena.
Dlaczego właśnie tak? Przyjęcie mniejszej ilości zapobiega kompensowaniu "ponad stan", bo nie można skompensować więcej, niż faktycznie występuje w drugiej różnicy. Z kolei przyjęcie niższej ceny ogranicza ryzyko zawyżenia wartości rozliczenia (zasada ostrożności) i porządkuje wycenę w sytuacji, gdy zapasy mają różne ceny jednostkowe.
Dlaczego pozostałe odpowiedzi są nieprawidłowe?
- "Wyższej ceny i większej ilości" — prowadziłoby do zawyżenia wartości kompensaty i mogłoby obejmować ilość większą niż ta, którą da się realnie "znieść" z drugą pozycją.
- "Niższej ceny i większej ilości" — nadal jest błąd po stronie ilości: kompensata nie może przekraczać mniejszej ilości, bo dotyczy tylko części wspólnej niedoboru i nadwyżki.
- "Wyższej ceny i mniejszej ilości" — poprawnie ogranicza ilość, ale błędnie wycenia (wyższa cena zawyżałaby wartość rozliczenia).
Na egzaminie warto zapamiętać to jako prostą regułę: kompensata = minimum ilości × minimum ceny. To najczęściej testowany element tej procedury.
