KWALIFIKACJA ELM3 - STYCZEŃ 2018 (test 2)

PYTANIE NR 17.
Jaka jest wartość przesunięcia fazowego sygnału wyjściowego względem wejściowego sygnału sinusoidalnie zmiennego w regulatorze typu PD?
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Człon różniczkujący w regulatorze PD realizuje operację pochodnej. Dla sygnału sinusoidalnego pochodna powoduje wyprzedzenie fazy o 90° względem sygnału wejściowego. Dlatego poprawne przesunięcie fazowe składowej różniczkującej (a w tym ujęciu sygnału wyjściowego) wynosi 90°.

Pełne wyjaśnienie:

Regulator typu PD zawiera dwa tory działania: proporcjonalny (P) oraz różniczkujący (D). W zapisie czasowym można to ująć jako:

u(t) = Kp·e(t) + Kd·de(t)/dt

Kluczowa własność potrzebna do odpowiedzi wynika z analizy pochodnej sygnału sinusoidalnego. Jeśli sygnał wejściowy (np. uchyb) ma postać:

e(t) = A·sin(ωt),

to jego pochodna wynosi:

de(t)/dt = A·ω·cos(ωt).

Ponieważ cos(ωt) = sin(ωt + 90°), otrzymujemy wniosek praktyczny: różniczkowanie sygnału sinusoidalnego przesuwa fazę o +90°, czyli sygnał pochodnej wyprzedza sygnał pierwotny o 90°.

Dlatego odpowiedź "90°" jest poprawna: opisuje typowe, podręcznikowe przesunięcie fazowe wprowadzane przez człon D dla sinusoidy.

Dlaczego pozostałe odpowiedzi nie pasują?

  • "0°" odpowiadałoby brakowi przesunięcia fazowego (typowe dla czystego wzmocnienia proporcjonalnego), a nie dla działania różniczkującego.
  • "-90°" jest charakterystyczne dla członu całkującego (I), który opóźnia fazę sinusoidy o 90°, a nie ją wyprzedza.
  • "45°" bywa kojarzone z sytuacjami, gdzie na fazę wpływa kilka elementów dynamicznych naraz, ale samo różniczkowanie sinusoidy daje przesunięcie 90°, nie 45°.

Wskazówka egzaminacyjna: gdy widzisz w odpowiedziach wartości 0°, +90° i −90°, często sprawdzana jest pamięć o podstawowych członach: P → 0°, D → +90°, I → −90° (dla sygnałów sinusoidalnych w analizie fazy).

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Przesunięcie fazowe 90° oznacza, że jeden sygnał sinusoidalny jest przesunięty w czasie o ćwierć okresu względem drugiego. Dla sinusoid często zapisuje się to jako zamianę sinusa na cosinusa: cos(ωt) = sin(ωt + 90°), czyli sygnał wyprzedza o 90°.
Człon różniczkujący realizuje pochodną sygnału. Dla sinusa pochodna zmienia kształt na cosinus i powoduje wyprzedzenie fazy o 90°. W praktyce oznacza to "działanie wyprzedzające", które może poprawiać tłumienie i szybkość reakcji układu.
Ponieważ d/dt[sin(ωt)] = ω·cos(ωt), a cos(ωt) można zapisać jako sin(ωt + 90°). Tożsamość trygonometryczna pokazuje, że pochodna sinusa jest sinusoidą o tej samej częstotliwości, ale przesuniętą w fazie o +90°.
Nie zawsze w sensie "całego wyjścia", bo regulator PD sumuje składową P i D. Składowa P ma 0°, a składowa D wprowadza wyprzedzenie. W wielu zadaniach egzaminacyjnych pytanie dotyczy właśnie własności członu D dla sinusa, kojarzonej z 90°.
PD wprowadza wyprzedzenie fazy (kojarzone z członem różniczkującym), co może poprawiać stabilność i dynamikę. PI zawiera całkowanie, które daje opóźnienie fazy (kojarzone z −90°) i poprawia uchyb statyczny. To dwa różne efekty: wyprzedzenie vs opóźnienie.
Człon D reaguje na szybkość zmian uchybu, więc działa "przewidująco". W praktyce może zmniejszać przeregulowanie i poprawiać tłumienie drgań w układach pozycjonowania (np. serwonapędy). Trzeba jednak uważać na szumy pomiarowe, bo różniczkowanie je wzmacnia.
Całkowanie sygnału sinusoidalnego przesuwa fazę w przeciwną stronę niż różniczkowanie. Dla sinusa całkowanie daje postać odpowiadającą opóźnieniu o 90° (często zapisywane jako −90°), natomiast różniczkowanie daje wyprzedzenie o 90°.
Jeśli w pytaniu pojawia się regulator PD i sygnał sinusoidalny, a w odpowiedziach są 0°, +90° i −90°, to zwykle sprawdzana jest własność członów podstawowych. Warto wtedy skojarzyć: proporcjonalny → brak przesunięcia, różniczkujący → wyprzedzenie o 90°.
Tak, bo amplituda pochodnej rośnie z ω (d/dt[sin(ωt)] = ω·cos(ωt)). Oznacza to, że człon D mocniej reaguje na szybsze zmiany. Dla samej relacji fazowej sinusa i jego pochodnej przesunięcie 90° pozostaje charakterystycznym efektem różniczkowania.
Najczęściej myli się znak przesunięcia (wyprzedzenie/opóźnienie) albo zamienia działanie D z I. Częsty jest też automatyczny wybór 0° "bo to regulator", bez zauważenia członu różniczkującego. Pomaga zapamiętanie pary: D → +90°, I → −90° dla sinusoid.
info

Około 50% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. trudne

Według specjalistów z branży: "Człon różniczkujący w regulatorze PD realizuje operację pochodnej."

Źródła:

  • Katsuhiko Ogata, "Modern Control Engineering", rozdziały o regulatorach P/PI/PD/PID oraz odpowiedzi częstotliwościowej (phase lead/lag)
  • Richard C. Dorf, Robert H. Bishop, "Modern Control Systems", sekcje dotyczące regulatorów PD/PID i interpretacji fazy w dziedzinie częstotliwości
  • Karl J. Åström, Richard M. Murray, "Feedback Systems: An Introduction for Scientists and Engineers", rozdziały o regulatorach (PD/PID) i własnościach różniczkowania sygnałów

Materiały:

  • Podstawy teorii sterowania (rozdziały o regulatorach P/PI/PD/PID i charakterystykach częstotliwościowych)
  • Materiały dydaktyczne z automatyki dla techników/mechatroników (ćwiczenia z sygnałami sinusoidalnymi)
  • Zadania z analizy członów dynamicznych: różniczkujący i całkujący w dziedzinie czasu i częstotliwości

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego