KWALIFIKACJA MTL5 - STYCZEŃ 2016

PYTANIE NR 28.
Który z wymienionych rodzajów obróbki cieplnej przeprowadza się bezpośrednio po hartowaniu, jeśli celem jest usunięcie naprężeń hartowniczych i zachowanie dużej twardości i odporności na ścieranie obrabianego cieplnie przedmiotu.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Odpuszczanie niskie wykonuje się bezpośrednio po hartowaniu, aby zmniejszyć naprężenia hartownicze i kruchość, a jednocześnie zachować wysoką twardość oraz odporność na ścieranie. Wyższe temperatury odpuszczania silniej obniżają twardość, co nie spełnia warunku z treści pytania.

Pełne wyjaśnienie:

Po hartowaniu stal uzyskuje bardzo dużą twardość (typowo dzięki strukturze martenzytycznej), ale jednocześnie pojawiają się duże naprężenia własne oraz skłonność do kruchości i pęknięć. Dlatego standardowym etapem wykonywanym bezpośrednio po hartowaniu jest odpuszczanie.

Jeżeli celem jest usunięcie naprężeń hartowniczych, ale jednocześnie zachowanie dużej twardości i odporności na ścieranie, stosuje się odpuszczanie niskie. Niska temperatura odpuszczania pozwala zredukować naprężenia i niekorzystną kruchość, a spadek twardości jest relatywnie mały w porównaniu z odpuszczaniem w wyższych temperaturach.

Pozostałe odpowiedzi nie spełniają warunku "zachowania dużej twardości" lub nie są typowym, podstawowym zabiegiem wykonywanym w tym celu:

  • "Odpuszczanie wysokie" prowadzi do znacznie większego wzrostu plastyczności i udarności, ale zwykle także do wyraźniejszego obniżenia twardości, więc jest wybierane, gdy priorytetem nie jest odporność na ścieranie.
  • "Wymrażanie" (zabiegi kriogeniczne) może być stosowane w wybranych technologiach, ale nie jest podstawowym zamiennikiem odpuszczania w usuwaniu naprężeń hartowniczych; samo nie realizuje typowego celu z pytania w sposób standardowy dla większości procesów.
  • "Stabilizowanie" bywa kojarzone z ujednolicaniem wymiarów/struktury w czasie lub po obróbce, jednak nie jest klasycznym zabiegiem "bezpośrednio po hartowaniu" ukierunkowanym na redukcję naprężeń przy zachowaniu maksymalnej twardości tak jak odpuszczanie niskie.

W praktyce egzaminacyjnej kluczowe jest zapamiętanie zależności: im wyższa temperatura odpuszczania, tym zwykle mniejsza twardość, ale większa ciągliwość. Skoro w treści wymagane są jednocześnie: redukcja naprężeń i wysoka twardość/odporność na ścieranie, właściwym wyborem pozostaje odpuszczanie niskie.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Odpuszczanie niskie to obróbka cieplna wykonywana po hartowaniu w stosunkowo niskiej temperaturze, aby zmniejszyć naprężenia i kruchość, a przy tym utrzymać wysoką twardość oraz odporność na ścieranie.
Po hartowaniu w materiale mogą pozostać duże naprężenia własne, które zwiększają ryzyko pęknięć, odkształceń i kruchego zniszczenia. Odpuszczanie redukuje te naprężenia i stabilizuje własności elementu.
Odpuszczanie wysokie zwykle powoduje większy spadek twardości niż odpuszczanie niskie, ale poprawia plastyczność i udarność. Stosuje się je, gdy priorytetem jest odporność na pękanie, a nie maksymalna odporność na ścieranie.
Odpuszczanie niskie wybiera się wtedy, gdy po hartowaniu trzeba zmniejszyć naprężenia, ale zachować bardzo dużą twardość, np. dla części i narzędzi pracujących na ścieranie. Odpuszczanie wysokie jest dla elementów wymagających większej ciągliwości.
Nie w typowym ujęciu technologicznym. Wymrażanie bywa zabiegiem dodatkowym w wybranych procesach, ale standardowym sposobem redukcji naprężeń po hartowaniu jest odpuszczanie. W pytaniach egzaminacyjnych zwykle oczekuje się wskazania odpuszczania.
Najczęściej myli się odpuszczanie niskie z odpuszczaniem wysokim. Uczniowie pamiętają, że "po hartowaniu jest odpuszczanie", ale nie analizują warunku: zachowanie dużej twardości i odporności na ścieranie.
Wskazówką jest zestaw wymagań: usunąć naprężenia oraz zachować dużą twardość i odporność na ścieranie. Taki kompromis jest charakterystyczny dla odpuszczania niskiego, bo wyższe temperatury odpuszczania mocniej obniżają twardość.
Ogólna zasada jest taka, że wraz ze wzrostem temperatury odpuszczania zwykle maleje twardość, a rośnie plastyczność/udarność. Dlatego przy wymaganiu wysokiej odporności na ścieranie preferuje się odpuszczanie w niższych temperaturach.
Takie połączenie stosuje się m.in. dla elementów, które muszą być bardzo twarde i odporne na zużycie, np. powierzchnie robocze, narzędzia, części narażone na tarcie. Odpuszczanie niskie ogranicza ryzyko pęknięć po hartowaniu.
Ucz się parami: proces → cel → skutek. Dla hartowania zapamiętaj: twardość + naprężenia. Dla odpuszczania: redukcja naprężeń, a poziom temperatury decyduje o tym, ile twardości "oddasz" w zamian za większą plastyczność.
info

Statystycznie 46% uczniów zna prawidłową odpowiedź. trudne

Eksperci podkreślają: "Odpuszczanie niskie wykonuje się bezpośrednio po hartowaniu, aby zmniejszyć naprężenia hartownicze i kruchość, a jednocześnie zachować wysoką twardość oraz odporność na ścieranie."

Źródła:

  • ASM Handbook, Volume 4: Heat Treating, rozdziały dotyczące hartowania i odpuszczania (tempering) – opis celów i skutków odpuszczania po hartowaniu
  • https://pl.wikipedia.org/wiki/Odpuszczanie_(metalurgia - dostęp 2026-02-27
  • https://pl.wikipedia.org/wiki/Hartowanie - dostęp 2026-02-27

Materiały:

  • Podręczniki i skrypty z "obróbki cieplnej stali" (działy: hartowanie i odpuszczanie)
  • Materiały szkolne z metaloznawstwa (diagramy przemian, własności po obróbce cieplnej)
  • Karty technologiczne zakładowe dla typowych gatunków stali (cykle: hartowanie + odpuszczanie)

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego