W prawie cywilnym wyróżnia się różne zasady odpowiedzialności, czyli różne "klucze", według których ustala się, czy dany podmiot ma naprawić szkodę. Odpowiedź "ryzyka" oznacza, że jest to odpowiedzialność bardziej obiektywna (surowsza): co do zasady nie opiera się na ustalaniu naganności zachowania (winy), lecz na tym, że w określonych sytuacjach prawo przerzuca skutki niebezpieczeństwa prowadzonej działalności na podmiot, który z niej korzysta lub ją organizuje.
Typowo przy odpowiedzialności na zasadzie ryzyka kluczowe jest wykazanie:
- powstania szkody,
- zdarzenia, z którym ustawa wiąże odpowiedzialność,
- związku przyczynowego między zdarzeniem a szkodą.
Nie jest natomiast konieczne (jako podstawowy element) udowodnienie, że podmiot działał zawinionie. Oczywiście w konkretnych reżimach mogą pojawiać się przesłanki wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność, ale sama idea "ryzyka" polega na uniezależnieniu odpowiedzialności od winy.
Dlaczego pozostałe odpowiedzi nie pasują?
- "słuszności" dotyczy odpowiedzialności wyjątkowej, opartej na ocenie sprawiedliwościowej (aksjologicznej). Stosuje się ją w szczególnych sytuacjach, gdy ustawodawca pozwala sądowi uwzględnić względy humanitarne lub społeczne, mimo że klasyczne przesłanki mogłyby nie prowadzić do odpowiedzialności.
- "winy w wyborze" to konstrukcja oparta na zarzucie, że ktoś niewłaściwie dobrał osobę, której powierzył wykonanie czynności (błąd w doborze). To nadal wariant odpowiedzialności, gdzie punktem ciężkości jest błąd i naganność decyzji.
- "winy w nadzorze" polega na zarzucie niewłaściwego sprawowania kontroli nad osobą, za którą ponosi się odpowiedzialność. Również jest to odmiana odpowiedzialności na zasadzie winy, a nie ryzyka.
Wskazówka egzaminacyjna: jeśli w opisie odpowiedzialności widzisz, że nie trzeba wykazywać winy, tylko wystarczy szkoda i związek przyczynowy (a odpowiedzialność wynika z samego faktu prowadzenia określonej działalności lub organizowania określnego źródła niebezpieczeństwa), najczęściej chodzi o zasadę ryzyka. Jeśli trzeba udowodnić naganność zachowania, zwykle będzie to zasada winy.
