KWALIFIKACJA MEC9 - CZERWIEC 2024

PYTANIE NR 7.
W oparciu o tabelę, określ pole tolerancji otworu o średnicy Ø40+0,0250
Ilustracja przedstawia tabelę z wartościami odchyłek zależnymi od zakresu średnic w milimetrach.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Otwór w polu "H" ma odchyłkę dolną równą 0, więc zapis Ø40 +0,025/0 wskazuje na strefę H. Następnie szerokość tolerancji 0,025 mm dla średnicy nominalnej 40 mm przyporządkowuje się (z tabeli systemu ISO) do klasy IT7. Dlatego poprawne jest "H7".

Pełne wyjaśnienie:

W systemie tolerancji i pasowań oznaczenie pola tolerancji składa się z litery (położenie strefy tolerancji względem wymiaru nominalnego) oraz liczby (klasa IT, czyli szerokość tolerancji zależna od przedziału średnic).

Dla otworów litera H oznacza, że odchyłka dolna EI = 0. To znaczy, że dolna granica wymiaru otworu pokrywa się z wymiarem nominalnym, a cała tolerancja "idzie w plus". Zapis Ø40 +0,025/0 (równoważnie: Ø40 0…+0,025) spełnia właśnie tę cechę, więc litera pola tolerancji powinna być "H".

Kolejny krok to ustalenie klasy IT. Klasa IT nie wynika z samej litery, tylko z szerokości tolerancji przypisanej do danego przedziału średnic w tabeli. W zadaniu szerokość tolerancji wynosi 0,025 mm dla Ø40, co (wg tablic systemu ISO) odpowiada klasie IT7 dla tego zakresu średnic. Stąd oznaczenie pola tolerancji: H7.

Dlaczego pozostałe odpowiedzi są błędne?

  • "H6" zachowuje właściwą literę (EI=0), ale klasa IT6 oznacza węższą tolerancję niż 0,025 mm w tym przedziale średnic, więc nie pasuje do podanej wartości liczbowej.
  • "G7" ma tę samą klasę IT, ale inna litera zmienia położenie strefy: dla "G" odchyłka dolna nie jest równa 0, więc tolerancja nie byłaby jednostronnie od 0 do +0,025.
  • "H8" ma właściwe położenie strefy (H), ale IT8 jest szersze; dawałoby większą tolerancję niż 0,025 mm, więc również nie odpowiada danym.

Wskazówka egzaminacyjna: najpierw rozpoznaj literę z położenia strefy (czy dolna granica jest na nominale?), a dopiero potem dobierz klasę IT z tabeli według wartości tolerancji i średnicy nominalnej.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Litera H dla otworu oznacza, że odchyłka dolna EI = 0. W praktyce dolna granica wymiaru otworu jest równa wymiarowi nominalnemu, a cała tolerancja znajduje się "na plus", czyli otwór może być tylko większy lub równy nominalnemu.
Jeżeli tolerancja jest jednostronna i dolna odchyłka wynosi 0 (zakres 0…+wartość), to strefa tolerancji zaczyna się na nominale. Dla otworów taki przypadek odpowiada polu H. Dopiero potem dobiera się klasę IT z tablic.
Klasa IT (np. 7) nie jest stałą wartością w milimetrach. Zależy od przedziału średnic, dlatego tę samą klasę IT ma inną szerokość tolerancji dla Ø10, a inną dla Ø40. Tablice (wg systemu ISO) pozwalają przypisać wartość liczbową tolerancji do właściwej klasy.
Liczba 7 to klasa dokładności IT7, czyli informacja o szerokości tolerancji. Im mniejsza liczba IT, tym zwykle węższa tolerancja (większa dokładność wykonania). Konkretna wartość w mm jest odczytywana z tablic dla danego zakresu średnic.
Najczęściej myli się je przez odruchowe założenie, że "im mniejszy numer, tym lepiej", bez porównania z wartością tolerancji w mm. H6 ma węższą tolerancję niż H7, a H8 szerszą. W zadaniu trzeba dopasować klasę do podanej szerokości tolerancji, a nie do intuicji.
Nie, jeśli zapis odchyłek wskazuje, że dolna odchyłka wynosi 0. Pole "G" ma inne położenie strefy niż "H", więc dolna granica nie leży na nominale. Nawet przy tej samej klasie IT7 zmieniłaby się wartość odchyłek granicznych.
Pole H jest bardzo częste w układzie pasowań otworu, bo ułatwia dobór wałka o odpowiednim położeniu strefy (np. h, f, g, k). Dzięki EI=0 łatwiej interpretować wymagania na rysunku i planować obróbkę oraz kontrolę, zwłaszcza w produkcji seryjnej.
Kontrolę wykonuje się przez porównanie wyniku pomiaru z granicami wymiaru wynikającymi z nominalu i odchyłek. W praktyce używa się m.in. średnicówek, mikrometrów do otworów lub sprawdzianów (jeśli przewidziane). Kluczowe jest, aby znać granice wynikające z tablic IT i litery pola.
Wartości tolerancji przypisane do klas IT są standaryzowane, ale w dydaktyce mogą występować różne opracowania tabel. Bez podania, czy chodzi o system ISO oraz o jaką tablicę/edycję, uczeń jest zdany na domyślanie źródła. Na egzaminie najlepiej opierać się na tablicach wskazanych w arkuszu.
Najpierw rozstrzygnij literę: jeśli dolna odchyłka = 0 i tolerancja jest "w plus", wybierz "H". Potem dopasuj klasę IT do szerokości tolerancji w mm dla danej średnicy (z tabeli). Na końcu sprawdź, czy pozostałe opcje nie zmieniają położenia strefy.
info

Statystycznie 25% uczniów zna prawidłową odpowiedź. bardzo trudne

Specjaliści zwracają uwagę: "Otwór w polu "H" ma odchyłkę dolną równą 0, więc zapis Ø40 +0,025/0 wskazuje na strefę H."

Źródła:

  • ISO 286-1, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits (tabele i definicje pól tolerancji i klas IT)
  • ISO 286-2, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 2: Tables of standard tolerance classes and limit deviations for holes and shafts (tablice IT oraz odchyłek podstawowych otworów/wałków)

Materiały:

  • Normy systemu tolerancji i pasowań ISO 286 (część dot. odchyłek podstawowych i klas IT)
  • Podręczniki do metrologii warsztatowej i rysunku technicznego maszynowego (tolerancje i pasowania)
  • Tablice tolerancji (opracowania dydaktyczne) używane w technikum/na egzaminach zawodowych

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego