W ocenie jakości wód powierzchniowych kluczowe są wskaźniki, które szybko reagują na dopływ zanieczyszczeń i bezpośrednio wpływają na warunki życia organizmów wodnych. Do takich parametrów należą m.in. azot amonowy oraz tlen rozpuszczony.
Azot amonowy jest formą azotu związaną często z dopływem ścieków bytowych lub z procesami rozkładu substancji organicznych. Podwyższone wartości mogą wskazywać na "świeże" zanieczyszczenie oraz niewystarczające natlenienie, ponieważ w warunkach tlenowych amon ulega przemianom do innych form. Z tego powodu azot amonowy bywa wskaźnikiem, który łatwo powoduje niespełnienie wymagań dla najwyższej klasy.
Tlen rozpuszczony informuje o zdolności wody do utrzymania procesów biologicznych. Spadek tlenu to typowy skutek zwiększonego ładunku materii organicznej (intensywny rozkład zużywa tlen) lub stagnacji i słabej wymiany gazowej. Jeżeli tlen jest zbyt niski, świadczy to o pogorszonych warunkach środowiskowych i zwykle nie pozwala zakwalifikować wody do najlepszej klasy.
Pozostałe odpowiedzi zawierają parametry, które również są ważne, ale nie są tak jednoznacznie kojarzone z typową parą "deficyt tlenu + świeże zanieczyszczenie azotowe". Zasadowość ogólna opisuje buforowość wody, a zawiesina ogólna odnosi się do mętności i cząstek stałych – mogą się pogarszać, lecz ich interpretacja zależy od charakteru cieku i warunków hydrologicznych. Fosfor ogólny i azot ogólny wiążą się z eutrofizacją, jednak są to wskaźniki "sumaryczne", które nie zawsze tak szybko wskazują świeży dopływ zanieczyszczeń jak amon. Chemiczne zapotrzebowanie tlenu opisuje ilość substancji utlenialnych, a odczyn (pH) jest parametrem podstawowym, ale sam zestaw tych dwóch wskaźników nie oddaje tak bezpośrednio typowego mechanizmu dyskwalifikacji najwyższej klasy jak problem z tlenem rozpuszczonym i azotem amonowym.
Na egzaminie warto zapamiętać praktyczne skojarzenie: niski tlen wskazuje na obciążenie organiczne i pogorszenie warunków bytowania, a amon często "sygnalizuje" dopływ zanieczyszczeń o charakterze ściekowym lub intensywny rozkład – razem stanowią bardzo typową przyczynę obniżenia klasy jakości.
