KWALIFIKACJA MED9 - STYCZEŃ 2011

PYTANIE NR 24.
Zamieszczona recepta przedstawia przykład niezgodności, która polega na
Ilustracja przedstawia receptę farmaceutyczną, która jest przykładem niezgodności farmaceutycznej.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Niezgodność wynika z tego, że w recepcie zastosowano taką ilość kwasu salicylowego, której nie da się rozpuścić w oleju rzepakowym. Po przekroczeniu rozpuszczalności roztwór nie będzie jednorodny i pojawi się wytrącenie osadu. To typowa niezgodność fizyczna, a nie adsorpcja, wysolenie ani eutektyk.
Klucz: rozpuszczalnik (olej) + zbyt wysokie stężenie substancji.

Pełne wyjaśnienie:

W przedstawionej recepcie kluczowe jest zestawienie substancji leczniczej (kwas salicylowy) z rozpuszczalnikiem (olej rzepakowy) oraz zamierzona postać końcowa zapisana jako M.f. sol., czyli sporządzenie roztworu. Rozpuszczalność oznacza maksymalną ilość substancji, która może przejść do roztworu w danym rozpuszczalniku w określonej temperaturze.

Jeżeli ilość kwasu salicylowego jest zbyt duża w stosunku do zdolności rozpuszczania oleju rzepakowego, dochodzi do przekroczenia rozpuszczalności. W praktyce oznacza to, że nie uzyska się klarownego, jednorodnego roztworu: niewchłonięta część substancji pozostanie w postaci stałej i może utworzyć osad. Taka niejednorodność jest niezgodna z założeniem postaci "sol." oraz może prowadzić do problemów z jakością i równomiernością dawki.

Odpowiedź "adsorpcji" nie pasuje, ponieważ adsorpcja dotyczy wiązania substancji na powierzchni innego składnika (np. stałego sorbentu), a w recepcie nie ma typowego składnika o roli adsorbentu. Odpowiedź "wysoleniu" jest błędna, bo wysalanie wiąże się z działaniem elektrolitów na układy koloidalne lub rozpuszczalność niektórych związków w wodzie; tutaj mamy układ olejowy, a problemem jest po prostu zbyt mała rozpuszczalność w danym oleju. Odpowiedź "powstaniu mieszaniny eutektycznej" również nie odpowiada sytuacji, bo eutektyk powstaje typowo przy mieszaniu ciał stałych, które wzajemnie obniżają temperaturę topnienia i mogą upłynniać mieszaninę; w recepcie problem wynika z rozpuszczania w oleju, a nie z topnienia mieszaniny proszków.

W praktyce aptecznej taka recepta wymaga decyzji korygującej (np. kontaktu z lekarzem) albo zmiany rozpuszczalnika na taki, który lepiej rozpuszcza kwas salicylowy, ewentualnie zmiany postaci na zawiesinę. Najważniejsze na egzaminie jest rozpoznanie mechanizmu: zbyt wysokie stężenie w danym rozpuszczalniku → przekroczenie rozpuszczalności → osad.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Niezgodność recepturowa fizyczna to problem wynikający z właściwości fizykochemicznych składników (np. rozpuszczalności, mieszalności, lepkości), przez który nie da się uzyskać zamierzonej postaci leku (np. roztworu). Skutkiem bywa rozwarstwienie, osad albo brak jednorodności preparatu.
Sprawdza się, czy ilość substancji i rodzaj rozpuszczalnika pozwalają na uzyskanie roztworu. Jeśli w recepcie jest zapis "M.f. sol.", a stężenie substancji jest wyraźnie zbyt wysokie dla danego rozpuszczalnika, przewiduje się osad i brak klarowności, czyli przekroczenie rozpuszczalności.
Gdy rozpuszczalnik "nie przyjmie" już więcej substancji, nadmiar nie może przejść do roztworu. Pozostaje więc w postaci stałej i wytrąca się jako osad. W praktyce preparat nie jest jednorodny, co obniża jakość i utrudnia prawidłowe dawkowanie.
Skrót M.f. sol. oznacza polecenie sporządzenia roztworu (czyli jednorodnego układu, w którym substancja jest rozpuszczona w rozpuszczalniku). Taki zapis wymaga, aby zastosowane składniki i ich ilości rzeczywiście umożliwiały rozpuszczenie substancji w zadanym podłożu.
Nie. Wysolenie to specyficzny mechanizm polegający na zmniejszeniu rozpuszczalności (często białek lub koloidów) pod wpływem elektrolitów, zwykle w układach wodnych. Wytrącenie osadu po przekroczeniu rozpuszczalności wynika po prostu z tego, że w danym rozpuszczalniku nie da się rozpuścić tak dużej ilości substancji.
O adsorpcji mówi się wtedy, gdy substancja czynna lub pomocnicza wiąże się na powierzchni innego składnika (np. proszku, węgla, tlenków), przez co spada jej dostępność lub zmienia się działanie preparatu. To inny problem niż rozpuszczalność i zwykle wymaga obecności składnika o właściwościach sorpcyjnych.
Mieszanina eutektyczna to układ (najczęściej dwóch ciał stałych), który ma niższą temperaturę topnienia niż każdy składnik osobno i może się upłynniać po zmieszaniu. W recepturze jest to typowa niezgodność przy proszkach, a nie przy rozpuszczaniu substancji w oleju.
Najczęściej rozważa się: zmianę rozpuszczalnika na lepiej rozpuszczający daną substancję, obniżenie stężenia do możliwego do rozpuszczenia albo zmianę postaci (np. z roztworu na zawiesinę). W praktyce może to wymagać uzgodnienia z lekarzem.
Co do zasady nie powinno się wydawać preparatu niezgodnego z zamierzoną postacią (np. roztwór z osadem). Jeśli nie da się uzyskać jednorodnego roztworu, konieczne jest podjęcie działań korygujących: dobór innego rozpuszczalnika, zmiana stężenia lub uzgodnienie zmiany postaci leku.
Warto ćwiczyć schemat: substancja + rozpuszczalnik + postać. Dla każdej recepty zadaj sobie pytanie, czy skład umożliwia uzyskanie roztworu/emulsji/zawiesiny. Ucz się różnic między rozpuszczalnością, eutektykiem, adsorpcją i wysoleniem, bo te pojęcia są często mylone w testach.
info

To pytanie poprawnie rozwiązuje 29% zdających egzamin. bardzo trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że niezgodność wynika z tego, że w recepcie zastosowano taką ilość kwasu salicylowego, której nie da się rozpuścić w oleju rzepakowym.

Materiały:

  • Materiały dydaktyczne z receptury aptecznej (dział: niezgodności recepturowe)
  • Zestawienie/ściąga: typowe niezgodności fizyczne (rozpuszczalność, eutektyki, adsorpcja) z przykładami
  • Ćwiczenia z interpretacji recept (Rp.) i przewidywania postaci końcowej preparatu

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego