W recepcie zapis "Spir. Vini 70° ad 100,0" oznacza, że spirytusu 70° należy dodać tyle, aby masa całego preparatu wynosiła 100,0 g. Dlatego najpierw wykonuje się bilans mas składników innych niż spirytus.
Krok 1. Bilans mas
Składniki o podanych masach to: mentol 2,0 g, rezorcyna 0,3 g oraz dwie nalewki "aa 5,0", czyli po 5,0 g każdej (razem 10,0 g). Suma mas składników innych niż spirytus: 2,0 + 0,3 + 10,0 = 12,3 g.
Masa spirytusu 70° potrzebna do "ad 100,0": 100,0 − 12,3 = 87,7 g.
Krok 2. Dlaczego nie liczymy na stopniach (v/v)?
Stopnie etanolu (np. 70° i 95°) odnoszą się do stężenia objętościowego. Podczas mieszania etanolu z wodą zachodzi kontrakcja (objętość mieszaniny nie jest sumą objętości składników), dlatego w obliczeniach recepturowych stosuje się stężenia masowe (m/m) z tablic alkoholometrycznych.
Krok 3. Przeliczenie na podstawie tablic alkoholometrycznych
Z tablic: etanol 95° odpowiada 92,43% m/m, a etanol 70° odpowiada 62,43% m/m. Szukamy masy X etanolu 95°, która dostarczy tyle samo etanolu, co 87,7 g etanolu 70°.
Równanie bilansu etanolu: X · 92,43% = 87,7 g · 62,43%.
Stąd: X = (87,7 · 62,43) / 92,43 ≈ 59,23 g.
Dlaczego pozostałe odpowiedzi są niepoprawne?
- 54,75 g – odpowiada sytuacji, gdy w liczniku pojawia się sama masa spirytusu 70° (87,7 g), ale dzielenie wykonano przez niewłaściwą wartość lub zaokrąglono zbyt agresywnie; wynik jest zaniżony.
- 62,43 g – to liczba "kusząca", bo jest identyczna ze stężeniem masowym etanolu 70° (62,43% m/m); wybór wynika zwykle z podstawienia wartości procentowej jako masy.
- 87,70 g – to masa spirytusu 70° wyliczona z bilansu "ad 100,0", a nie masa etanolu 95°; jest to typowy błąd pominięcia drugiego kroku przeliczeniowego.
Wskazówka egzaminacyjna: w tego typu zadaniach zawsze wykonuj (1) bilans mas "ad …", a dopiero potem (2) przeliczenie stężenia z tablic alkoholometrycznych na m/m i proporcję zawartości etanolu.
