W czopkach masa podłoża nie jest równa prostej sumie pojemności formy, gdy wprowadza się substancję stałą. Część podłoża zostaje wtedy wyparta, ponieważ proszek zajmuje objętość w gnieździe formy. Do takich obliczeń stosuje się współczynnik wyparcia (dla danej substancji i danego podłoża), który pozwala przeliczyć, ile gramów podłoża odpowiada objętości zajętej przez 1 g substancji stałej.
Ogólna zasada obliczeń jest następująca:
- najpierw wyznacza się teoretyczną masę podłoża dla całej serii: jest to suma pojemności gniazd formy (masa czopków "na czysto", gdyby były tylko z podłoża),
- następnie oblicza się masę podłoża wypartą przez substancję stałą: jest to iloczyn masy substancji stałej w całej serii i współczynnika wyparcia,
- na końcu: masa podłoża do odważenia = masa teoretyczna podłoża − masa wyparta.
Dlatego odpowiedź "23,11 g" jest zgodna z metodą recepturową: oznacza to, że po uwzględnieniu wyparcia przez galusan bizmutu należy odważyć mniej podłoża niż wynikałoby z samej pojemności formy.
Pozostałe odpowiedzi są typowe dla błędów rachunkowych:
- "21,60 g" może wynikać z błędnego przyjęcia innej masy wypieranej lub pomylenia, czy współczynnik wyparcia odnosi się do 1 g substancji czy do 1 g podłoża.
- "11,11 g" sugeruje pomieszanie obliczeń dla całej serii z obliczeniami dla części serii (np. podzielenie przez liczbę czopków) albo podwójne odjęcie wyparcia.
- "9,60 g" jest nielogicznie niskie przy pojemności 2,0 g na czopek i zwykle świadczy o pomyleniu pojęć (np. potraktowaniu 2,0 g jako masy substancji czynnej lub użyciu współczynnika w niewłaściwym kierunku).
Wskazówka egzaminacyjna: zawsze sprawdzaj, czy liczysz dla jednego czopka, czy dla całej serii oraz czy wynik ma sens względem pojemności formy (masa podłoża powinna być bliska sumie pojemności, ale pomniejszona o wyparcie).
