Jednostka, która ewidencjonuje koszty tylko w układzie rodzajowym (typowo na kontach zespołu 4), gromadzi informacje o kosztach według ich rodzaju, np.: amortyzacja, zużycie materiałów i energii, usługi obce, wynagrodzenia, ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia, podatki i opłaty oraz pozostałe koszty rodzajowe.
Dlatego naturalnym sposobem prezentacji tych danych w sprawozdaniu jest wariant porównawczy rachunku zysków i strat. W tym wariancie koszty są pokazywane w przekroju rodzajowym, a wynik finansowy ustala się przez zestawienie przychodów z odpowiednimi grupami kosztów rodzajowych (z korektami charakterystycznymi dla tego wariantu, zależnie od przyjętych zasad i ewidencji).
Z kolei wariant kalkulacyjny rachunku zysków i strat wymaga informacji o kosztach w układzie funkcjonalnym, czyli przypisania ich do miejsc powstawania i funkcji pełnionych w jednostce, np. koszt wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży oraz koszty ogólnego zarządu. Taki podział jest typowo zapewniany przez ewidencję na kontach zespołu 5 lub przez rozwiązania, które pozwalają wiarygodnie przekształcić koszty rodzajowe na funkcje. Jeśli jednostka prowadzi koszty wyłącznie rodzajowo i nie ma narzędzi do ich rzetelnego "przełożenia" na funkcje, sporządzenie wariantu kalkulacyjnego jest utrudnione lub niemożliwe w sposób poprawny.
Odpowiedzi "pasywny rachunek zysków i strat" oraz "aktywny rachunek zysków i strat" są mylące, ponieważ w praktyce sprawozdawczej rachunek zysków i strat nie jest klasyfikowany na aktywny/pasywny (to pojęcia kojarzone z bilansem). Taka terminologia nie opisuje wariantów RZiS, więc nie stanowi poprawnej opcji.
Wskazówka egzaminacyjna: gdy w treści pojawia się warunek "tylko układ rodzajowy", skojarz go z wariantem, który pokazuje koszty w przekroju rodzajów, a nie funkcji działalności.
