KWALIFIKACJA ELM1 - CZERWIEC 2019

PYTANIE NR 22.
Na rysunku z DTR strzałką zaznaczono tolerancję
Ilustracja przedstawia fragment dokumentacji techniczno-ruchowej (DTR) dotyczącej elementu mechanicznego, prawdopodobnie
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Tolerancja współosiowości dotyczy położenia osi elementu (np. otworu lub wałka) względem osi elementu bazowego i jest zapisywana symbolem w ramce tolerancji. Równoległość i prostopadłość odnoszą się do kierunku, a okrągłość do kształtu pojedynczego przekroju, więc opisują inne wymagania geometryczne.

Pełne wyjaśnienie:

Tolerancje geometryczne na rysunkach (często w dokumentacji DTR) służą do jednoznacznego określenia wymagań dotyczących kształtu, kierunku i położenia elementów. Poprawna identyfikacja symbolu w ramce tolerancji jest kluczowa, bo wpływa na montaż, dobór metody pomiaru oraz ocenę zgodności wykonania.

Odpowiedź "współosiowości" jest właściwa, ponieważ współosiowość (w ujęciu tolerancji GPS) dotyczy tego, jak bardzo oś jednego elementu (np. otworu, czopa, wałka) może odchylić się od osi odniesienia (osi elementu bazowego lub układu baz). W praktyce automatyki i mechaniki maszyn ma to znaczenie m.in. przy sprzęgłach, łożyskowaniach, osadzeniach kół zębatych czy elementach wirujących, gdzie niewspółosiowość powoduje drgania i szybsze zużycie.

Odpowiedź "równoległości" jest niepoprawna, bo równoległość opisuje kierunek jednej osi/płaszczyzny względem drugiej (utrzymanie stałego kierunku), a nie zbieżność osi w sensie "wspólnej osi". Można mieć element równoległy, ale przesunięty – i nadal nie będzie współosiowy.

Odpowiedź "prostopadłości" także dotyczy tolerancji kierunku: ogranicza odchylenie od kąta 90° względem bazy. To inny typ wymagania niż współosiowość, która jest tolerancją położenia.

Odpowiedź "okrągłości" jest błędna, ponieważ okrągłość to tolerancja kształtu w pojedynczym przekroju poprzecznym. Nie odnosi się do bazy i nie kontroluje przebiegu osi wzdłuż długości elementu. Element może mieć dobrą okrągłość, a mimo to jego oś może nie pokrywać się z osią odniesienia.

Wskazówka egzaminacyjna: najpierw rozpoznaj, czy symbol dotyczy kształtu (bez bazy), kierunku (z bazą) czy położenia (z bazą i "ustawieniem" elementu w układzie odniesienia). To pomaga uniknąć mylenia współosiowości z tolerancjami kierunku.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Tolerancja współosiowości określa dopuszczalne odchylenie osi jednego elementu (np. otworu lub wałka) względem osi elementu odniesienia (bazy). Stosuje się ją, gdy ważne jest osiowe ustawienie części, np. przy łożyskach, sprzęgłach i zespołach napędowych.
Współosiowość dotyczy zgodności osi (położenie osi względem osi bazowej), a równoległość dotyczy zgodności kierunku (oś/płaszczyzna ma być równoległa do bazy). W praktyce element może być równoległy, ale przesunięty, więc nie będzie współosiowy.
Okrągłość kontroluje kształt w jednym przekroju poprzecznym (czy przekrój jest "okręgiem" w granicach tolerancji). Współosiowość kontroluje położenie osi w odniesieniu do bazy. Możliwa jest dobra okrągłość przy jednoczesnej niewspółosiowości.
Najczęściej są to wały, otwory pod łożyska, tuleje, osadzenia kół, sprzęgła oraz zespoły napędowe w siłownikach i przekładniach. W automatyce przemysłowej wpływa to na drgania, hałas i żywotność mechaniki oraz dokładność działania układu.
W praktyce stosuje się m.in. czujniki zegarowe z odpowiednim ustawieniem na bazie, przyrządy do osiowania oraz pomiary na maszynach współrzędnościowych (CMM). Wybór metody zależy od wymaganej dokładności, dostępności bazy i geometrii kontrolowanej części.
W tolerancjach położenia zwykle odnosi się cechę do bazy lub układu baz, aby jednoznacznie zdefiniować odniesienie pomiaru. Bez określonego odniesienia interpretacja położenia osi byłaby niejednoznaczna, co utrudnia kontrolę i montaż.
Prostopadłość stosuje się, gdy kluczowy jest kąt 90° między osią/płaszczyzną a bazą (np. ustawienie czoła elementu do osi lub osi do płaszczyzny). Współosiowość stosuje się, gdy kluczowe jest pokrywanie się osi elementów walcowych wzdłuż długości.
Najczęstsze błędy to mylenie symboli o podobnym wyglądzie, nieuwzględnianie tego, czy w zapisie występuje baza, oraz traktowanie tolerancji kształtu (np. okrągłości) jako tolerancji położenia. Pomaga trening na przykładach ramek tolerancji i baz.
Bo DTR ma umożliwiać poprawny montaż, uruchomienie i serwis. Tolerancje geometryczne wskazują, jakie odchyłki są dopuszczalne, aby układ działał bez nadmiernych drgań, przecieków czy zacięć. Ułatwia to też odbiór jakościowy i diagnostykę usterek.
Najlepiej opanować grupy tolerancji (kształtu, kierunku, położenia, bicia), nauczyć się rozpoznawać symbole w ramkach tolerancji i ćwiczyć na rysunkach wykonawczych. Pomaga też kojarzenie zastosowań: współosiowość—wały i łożyska; prostopadłość—czoła i płaszczyzny.
info

Około 40% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że tolerancja współosiowości dotyczy położenia osi elementu (np. otworu lub wałka) względem osi elementu bazowego i jest zapisywana symbolem w ramce tolerancji.

Źródła:

  • ISO 1101:2017, Geometrical product specifications (GPS) — Geometrical tolerancing — Tolerances of form, orientation, location and run-out
  • ISO 5459:2011, Geometrical product specifications (GPS) — Geometrical tolerancing — Datums and datum systems
  • ISO 7083:2013, Geometrical product specifications (GPS) — Geometrical tolerancing — Symbols for geometrical tolerances

Materiały:

  • Podręcznik do rysunku technicznego maszynowego (dział: tolerancje geometryczne)
  • Tablice/ściągi z symbolami tolerancji geometrycznych GPS
  • Materiały szkoleniowe z czytania DTR i dokumentacji technicznej urządzeń przemysłowych

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego