W czopkach ilość podłoża (np. oleju kakaowego) nie zawsze jest równa prostej masie wynikającej z pojemności formy, ponieważ część objętości w gnieździe zajmuje substancja lecznicza. Właśnie to koryguje współczynnik wyparcia (czasem nazywany też współczynnikiem podstawienia): informuje, jaka ilość podłoża zostanie zastąpiona przez 1 g danej substancji w czopkach sporządzanych z określonego podłoża.
Tok obliczeń jest zawsze taki sam:
- Krok 1: ustal liczbę czopków z recepty oraz całkowitą masę "czopków z samego podłoża", czyli: liczba czopków × rzeczywista pojemność gniazda. W zadaniu podano pojemność 2,05 g na gniazdo.
- Krok 2: oblicz, ile podłoża zostanie wyparte przez substancję leczniczą: masa substancji w całej recepcie × współczynnik wyparcia. Dla papaweryny chlorowodorku podano f = 0,7.
- Krok 3: wyznacz wymaganą masę oleju kakaowego: masa podłoża dla pustych gniazd − masa podłoża wypartego. W poleceniu zaznaczono, aby nie uwzględniać strat technologicznych, więc nie stosuje się żadnych narzutów (np. dodatkowych gramów na ubytek).
Dlaczego odpowiedź "17,82 g" jest poprawna? Bo jest wynikiem pełnego bilansu masy podłoża po korekcie o wyparcie: najpierw przyjmuje się masę wynikającą z realnej pojemności formy, a następnie odejmuje część podłoża, której w czopku "nie ma", bo jej miejsce zajmuje substancja czynna.
Dlaczego pozostałe wyniki są błędne? Zwykle pochodzą z jednego z typowych potknięć: nieuwzględnienia współczynnika wyparcia (liczenie tylko pojemności formy), zastosowania działania odwrotnego (dzielenie zamiast mnożenia przez f), użycia innej pojemności niż 2,05 g albo zbyt wczesnego zaokrąglania w trakcie rachunków.
Wskazówka egzaminacyjna: zapisuj jednostki przy każdym kroku (g, g/szt.) i zaokrąglaj dopiero na końcu, chyba że arkusz wymaga inaczej.
