KWALIFIKACJA MED9 - PAŹDZIERNIK 2016

PYTANIE NR 8.
Podczas sporządzania leku według przedstawionej recepty: Resorcinoli 0,15, Aquae purificatae ad 25,0, M.f.sol., D.S. Zewnętrznie. Płyn na okłady – jakie działanie należy podjąć, aby uniknąć typowych niezgodności recepturowych dla tego typu preparatu?
Ilustracja przedstawia fragment recepty farmaceutycznej.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W roztworze wodnym rezorcyny najczęstszą niezgodnością jest niepełne rozpuszczenie substancji stałej, co daje mętny, niejednorodny preparat.
Dlatego przed wydaniem należy dopilnować całkowitego rozpuszczenia i ocenić przejrzystość. Dodanie etanolu, konserwantu lub zmiana dawki oznaczałaby nieuprawnioną modyfikację recepty.

Pełne wyjaśnienie:

Recepta opisuje prosty roztwór wodny do stosowania zewnętrznego: rezorcyna w wodzie oczyszczonej (M.f. sol.). W takiej postaci leku kluczowym wymaganiem jakościowym jest, aby roztwór był jednorodny i przejrzysty, czyli bez widocznych kryształów lub zmętnienia.

Najbardziej typowa "niezgodność recepturowa" dla takich preparatów ma charakter fizyczny: substancja stała może nie rozpuścić się całkowicie, jeśli zastosuje się zbyt krótkie mieszanie, zbyt szybko dopełni się do objętości lub wyda lek bez kontroli wyglądu. Nawet jeśli dana substancja jest dobrze rozpuszczalna, błędy techniki wykonania mogą skutkować pozostawieniem cząstek stałych. W przypadku płynu na okłady nierozpuszczone kryształy mogą dodatkowo zwiększać ryzyko podrażnienia skóry.

Dlatego właściwym działaniem jest dopilnowanie całkowitego rozpuszczenia rezorcyny w wodzie oczyszczonej (odpowiednie mieszanie, ewentualnie odczekanie, kontrola wizualna jednorodności) przed wydaniem pacjentowi.

Pozostałe propozycje nie są prawidłowe w tej sytuacji:

  • Dodanie etanolu stosuje się jako współrozpuszczalnik głównie przy substancjach trudno rozpuszczalnych w wodzie; tutaj nie wynika to z recepty i stanowiłoby zmianę składu.
  • Zwiększenie ilości rezorcyny zmienia dawkę i stężenie – to modyfikacja ordynacji lekarskiej, a nie usuwanie typowej niezgodności fizycznej.
  • Dodanie konserwantu bywa rozważane w innych typach preparatów i przy określonych warunkach stosowania, ale nie jest standardowym "lekiem na" niedorozpuszczenie; ponadto również zmienia skład recepty.

Na egzaminie warto zapamiętać zasadę: gdy recepta przewiduje roztwór, najpierw sprawdź rozpuszczalność i wykonanie (mieszanie, przejrzystość), a dopiero potem rozważaj inne przyczyny – bez samowolnych dodatków do recepty.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Niezgodność recepturowa to problem, który utrudnia uzyskanie prawidłowego preparatu. W roztworach wodnych najczęściej ma charakter fizyczny, np. niepełne rozpuszczenie substancji stałej, zmętnienie lub brak jednorodności. Skutkiem może być nierówne działanie i gorsza tolerancja na skórze.
Najprościej wykonać kontrolę wizualną: roztwór powinien być jednorodny i bez widocznych kryształów na dnie lub ściankach naczynia. Pomaga też odpowiednio długie mieszanie i odczekanie chwili przed rozlaniem. Jeśli pojawia się osad, nie należy wydawać preparatu jako roztworu.
Etanol stosuje się zwykle jako współrozpuszczalnik, gdy substancja jest trudno rozpuszczalna w wodzie. Rezorcyna rozpuszcza się w wodzie bardzo dobrze, więc etanol nie jest tu potrzebny. Co ważniejsze, dodanie etanolu zmienia skład recepty, a takie modyfikacje wymagają uzgodnienia z lekarzem.
Nie. Dobór konserwantu zależy od rodzaju preparatu, sposobu użycia i czasu stosowania. W wielu lekach recepturowych przygotowywanych ex tempore do krótkiego stosowania konserwant nie jest standardowym dodatkiem. Nie rozwiązuje też problemu typowego dla roztworu, czyli ewentualnego niedorozpuszczenia substancji.
Najczęstsze mechanizmy to: zbyt krótkie lub niedokładne mieszanie, zbyt szybkie dopełnienie do objętości bez wcześniejszego rozpuszczenia, nieuwzględnienie temperatury i czasu potrzebnego na rozpuszczenie oraz pominięcie kontroli wyglądu przed rozlaniem. W efekcie pozostają drobne kryształy lub zawiesina.
Skrót M.f. sol. oznacza polecenie sporządzenia roztworu (z łac. "Misce fiat solutio" – "zmieszaj, aby powstał roztwór"). Dla technika farmaceutycznego to sygnał, że produkt końcowy ma być jednorodny i klarowny, a substancje stałe muszą być całkowicie rozpuszczone.
Nierozpuszczone cząstki działają jak miejscowo skoncentrowana dawka substancji i mogą mechanicznie drażnić skórę. Przy okładach kontakt jest dłuższy, więc wzrasta ryzyko pieczenia lub zaczerwienienia. Jednorodny roztwór zmniejsza to ryzyko i zapewnia bardziej przewidywalne działanie preparatu.
Bez zmiany składu można poprawić technikę wykonania: kolejność dodawania składników, czas i intensywność mieszania, dokładne dopełnienie do objętości, kontrolę przejrzystości, dobór właściwego naczynia i dokładne opisanie sposobu użycia. Nie wolno natomiast samodzielnie dodawać nowych substancji do recepty.
Współrozpuszczalnik rozważa się, gdy substancja lecznicza ma niską rozpuszczalność w głównym rozpuszczalniku (np. w wodzie) i recepta lub praktyka recepturowa dopuszcza takie rozwiązanie. Na egzaminie warto ocenić: rozpuszczalność, stężenie w recepcie oraz to, czy dodatek nie zmienia ordynacji lekarskiej.
Ucz się według schematu: typ postaci leku → typowe niezgodności → typowe działania korygujące. Dla roztworów: rozpuszczalność, jednorodność, klarowność. Ćwicz rozpoznawanie sytuacji, w których odpowiedź polega na poprawie wykonania, a nie na dodawaniu składników lub zmianie dawki.
info

Około 53% zdających odpowiada poprawnie na to pytanie. trudne

W praktyce zawodowej kluczowe jest to, że dodanie etanolu, konserwantu lub zmiana dawki oznaczałaby nieuprawnioną modyfikację recepty.

Źródła:

  • PubChem, "Resorcinol", sekcja "Solubility" (właściwości fizykochemiczne) - https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Resorcinol (dostęp: 28.02.2026)
  • ECHA (European Chemicals Agency), "Resorcinol" – informacje o substancji i właściwościach - https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.003.616 (dostęp: 28.02.2026)
  • Sigma-Aldrich / Merck, karta produktu/SDS dla resorcinolu (dane o rozpuszczalności) - https://www.sigmaaldrich.com/PL/pl/search/resorcinol (dostęp: 28.02.2026)

Materiały:

  • Podręcznik z receptury aptecznej (działy o roztworach i niezgodnościach recepturowych)
  • Materiały szkolne/notes z technologii postaci leku: rozpuszczalność i sposoby jej zwiększania
  • Karty charakterystyki (SDS) substancji recepturowych do utrwalenia właściwości fizykochemicznych

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego