KWALIFIKACJA MEC9 - WRZESIEŃ 2015

PYTANIE NR 6.
Który zapis symbolowo-literowy jest oznaczeniem pasowania luźnego według zasady stałego otworu?
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
W systemie stałego otworu otwór ma położenie pola tolerancji oznaczone literą H (odchyłka dolna otworu = 0). Pasowanie luźne wymaga, aby wałek miał pole tolerancji położone poniżej linii zerowej (np. litera e), co zapewnia dodatni luz. Zapis H8/e6 spełnia tę zasadę.

Pełne wyjaśnienie:

W zapisie pasowania według systemu ISO przyjmuje się kolejność: otwór/wałek, np. H8/e6. Pytanie dotyczy pasowania luźnego w systemie stałego otworu (otwór bazowy).

System stałego otworu oznacza, że to otwór ma stałe (bazowe) położenie pola tolerancji. W praktyce rozpoznaje się go po tym, że otwór ma literę H. Litera H dla otworu odpowiada sytuacji, w której dolna odchyłka otworu jest równa zero, a całe pole tolerancji otworu leży "nad" linią zerową.

Pasowanie luźne (z luzem) występuje wtedy, gdy w każdym dopuszczalnym przypadku pozostaje luz między otworem i wałkiem. Aby to uzyskać w systemie stałego otworu, wybiera się zwykle wałek o polu tolerancji położonym poniżej linii zerowej (litery takie jak m.in. e są typowo związane z luzem, bo wałek jest "mniejszy" względem wymiaru nominalnego). Dlatego zapis H8/e6 odpowiada pasowaniu luźnemu w systemie otworu bazowego.

Dlaczego pozostałe propozycje nie pasują do wymagań pytania?

  • "F8/h7" nie wskazuje systemu stałego otworu, bo otwór nie ma litery H. Dodatkowo litera h dotyczy wałka bazowego (górna odchyłka wałka = 0), co jest charakterystyczne dla systemu stałego wałka, a nie stałego otworu.
  • "H7/n9" ma co prawda otwór w systemie bazowym H, ale wałek z literą n jest typowo po stronie dodatnich odchyłek (wałek "większy"), co prowadzi do pasowań przejściowych lub wciskowych, a nie luźnych.
  • "S7/h8" również nie jest systemem stałego otworu, bo otwór nie ma litery H. Sama obecność h przy wałku nie czyni pasowania luźnym ani nie spełnia warunku "stałego otworu".

Wskazówka egzaminacyjna: najpierw sprawdź, czy w zapisie po lewej stronie (otwór) występuje H — to szybki test na system stałego otworu. Dopiero potem oceń literę wałka: litery "poniżej zera" sprzyjają luzowi, a litery "powyżej zera" sprzyjają wciskowi.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Zasada stałego otworu (system otworu bazowego) oznacza, że pole tolerancji otworu ma stałe położenie, zwykle oznaczone literą H. Dobiera się do niego różne pola tolerancji wałka, aby uzyskać pasowanie luźne, przejściowe lub wciskowe.
Sprawdź pierwszy człon zapisu (po lewej stronie ukośnika). Jeśli otwór ma literę H (np. H7), to jest to system stałego otworu. Potem analizujesz literę wałka (po prawej), bo ona decyduje o luzie lub wcisku.
Pasowanie luźne (z luzem) to takie, w którym między otworem a wałkiem pozostaje luz w całym zakresie tolerancji. Stosuje się je, gdy potrzebny jest łatwy montaż i demontaż, możliwość obrotu lub przesuwu, albo gdy nie można dopuścić do zakleszczenia.
W zapisie H8/e6 otwór jest bazowy (H), a litera wałka e oznacza pole tolerancji położone poniżej linii zerowej. Taki wałek jest "mniejszy" od nominalnego względem otworu H, więc typowo zapewnia dodatni luz, czyli pasowanie luźne.
W zapisie pasowania przyjęta jest kolejność otwór/wałek. Jeśli więc litera H stoi po lewej stronie ukośnika (np. H7/...), dotyczy otworu. Gdyby H pojawiło się po prawej, dotyczyłoby wałka, ale w typowych zadaniach spotyka się H jako bazę otworu.
W systemie stałego otworu bazą jest otwór (często litera H), a zmienia się dobór wałka. W systemie stałego wałka bazą jest wałek (często litera h), a dobiera się otwór. Różnica jest praktyczna: zależy, który element łatwiej wykonać lub utrzymać w produkcji.
Litera h dla wałka mówi o położeniu pola tolerancji (górna odchyłka = 0), ale nie przesądza sama o rodzaju pasowania. O luzie/wcisku decyduje relacja pól tolerancji otworu i wałka. Można mieć h i nadal uzyskać przejściowe lub luźne zależnie od otworu.
Najczęstsze pomyłki to: odwrócenie kolejności (mylenie, co jest otworem, a co wałkiem), wybór odpowiedzi tylko dlatego, że zawiera literę H, oraz utożsamianie "luźne" z "większą liczbą IT". Warto zawsze sprawdzić: system (H lub h) i położenie pola wałka.
Liczby to klasy dokładności IT, czyli szerokość tolerancji. Mniejsza liczba oznacza zwykle węższą tolerancję (większą dokładność wykonania). Same liczby nie mówią o tym, czy jest luz czy wcisk — o tym decydują głównie litery (położenie pola tolerancji).
Pomaga schemat: (1) sprawdź, czy po lewej jest H — wtedy system stałego otworu, (2) oceń literę wałka: pola "niżej zera" sprzyjają luzowi, "wyżej zera" sprzyjają wciskowi, (3) liczby IT traktuj jako dokładność wykonania. Ćwicz na wielu przykładach zapisów.
info

Statystycznie 36% uczniów zna prawidłową odpowiedź. bardzo trudne

Eksperci podkreślają: "W systemie stałego otworu otwór ma położenie pola tolerancji oznaczone literą H (odchyłka dolna otworu = 0)."

Źródła:

  • ISO 286-1, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits
  • ISO 286-2, Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 2: Tables of standard tolerance grades and limit deviations for holes and shafts
  • PN-EN ISO 286-1, Specyfikacje geometrii wyrobów (GPS) — System kodowy ISO tolerancji wymiarów liniowych — Część 1 (odpowiednik normy ISO 286-1)

Materiały:

  • Normy ISO/PN-EN ISO dotyczące systemu tolerancji i pasowań (seria ISO 286)
  • Podręczniki z rysunku technicznego maszynowego (dział: tolerancje i pasowania)
  • Tablice pasowań (zestawienia pól tolerancji i typów pasowań) używane w dydaktyce mechanicznej

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego