KWALIFIKACJA MEC3 - TEST WIEDZY NR 4

PYTANIE NR 3.
Określ, jaki rodzaj pasowania jest zastosowany, gdy średnica wałka jest większa niż średnica otworu.
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Gdy średnica wałka jest większa niż średnica otworu, w montażu nie występuje luz, lecz wcisk, czyli konieczność użycia siły (np. prasy) lub metod cieplnych. Taki przypadek w systemie tolerancji i pasowań klasyfikuje się jako pasowanie wciskowe.

Pełne wyjaśnienie:

Pasowanie opisuje wzajemny stosunek wymiarów współpracujących elementów: wałka i otworu. O tym, jaki to rodzaj pasowania, decyduje relacja ich średnic (z uwzględnieniem tolerancji), czyli to, czy w złożeniu pojawi się luz czy wcisk.

Jeżeli średnica wałka jest większa niż średnica otworu, to po wsunięciu elementów nie ma miejsca na swobodny ruch – powstaje wcisk. Montaż wymaga wtedy użycia siły (np. prasowania) albo zastosowania metod ułatwiających złożenie, takich jak nagrzanie elementu z otworem lub schłodzenie wałka. Tę sytuację określa się jako pasowanie wciskowe.

Dlaczego pozostałe odpowiedzi są nieprawidłowe?

  • Pasowanie luzem – dotyczy przypadku odwrotnego: gdy otwór > wałek i zawsze występuje luz, umożliwiający przesuw lub łatwy montaż/demontaż.
  • Pasowanie przejściowe – w zależności od rzeczywistych wymiarów w polach tolerancji może dać mały luz albo mały wcisk. Sam warunek "wałek większy od otworu" wskazuje jednoznacznie na wcisk, a nie na kategorię przejściową.
  • Pasowanie ściślejsze – to określenie potoczne, niesłużące jako podstawowa nazwa rodzaju pasowania w klasyfikacji systemu tolerancji i pasowań; w zadaniu oczekuje się terminu normatywnego: wciskowe.

W praktyce mechanika-monterka rozpoznanie wcisku jest kluczowe, bo wpływa na dobór narzędzi i technologii montażu oraz na późniejszą możliwość serwisu połączenia.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Pasowanie to zależność wymiarowa między wałkiem a otworem, która decyduje, czy po złożeniu pojawi się luz, wcisk, czy stan pośredni. Od pasowania zależą: łatwość montażu i demontażu, dokładność centrowania oraz przenoszenie obciążeń w węźle.
Pasowanie wciskowe rozpoznasz wtedy, gdy z opisu wynika, że wałek ma większą średnicę niż otwór (wałek > otwór). W takim przypadku nie ma luzu, tylko wcisk, a montaż wymaga siły (np. prasy) lub wspomagania temperaturą.
Gdy wałek jest większy, elementy "nachodzą" na siebie wymiarowo, więc nie mogą się swobodnie wsunąć bez odkształceń sprężystych lub użycia siły. To powoduje nacisk na styku i tworzy połączenie ciasne, typowe dla pasowania wciskowego.
W podstawowym podziale wyróżnia się: pasowanie z luzem (otwór większy od wałka), pasowanie wciskowe (wałek większy od otworu) oraz pasowanie przejściowe (w zależności od rzeczywistych wymiarów może wystąpić mały luz albo mały wcisk).
W pasowaniu z luzem po złożeniu zawsze pozostaje szczelina umożliwiająca ruch lub łatwy demontaż. W pasowaniu wciskowym występuje wcisk, więc montaż jest trudniejszy i zwykle wymaga prasy albo metod cieplnych, a połączenie jest trwalsze.
Pasowanie przejściowe stosuje się tam, gdzie potrzebne jest dobre centrowanie i niewielkie luzy, ale jednocześnie przewiduje się możliwość demontażu. Ponieważ może dać zarówno mały luz, jak i mały wcisk, dobór wymaga starannego określenia tolerancji.
Najczęściej używa się prasy do wprowadzenia wałka w otwór. W praktyce stosuje się też metody cieplne: podgrzanie elementu z otworem (zwiększa jego wymiar) albo schłodzenie wałka (zmniejsza jego wymiar), aby ułatwić złożenie.
Nie zawsze, ale zwykle jest to połączenie trudnorozłączne. Da się je rozebrać, jednak często wymaga to podgrzania, ściągaczy lub prasy i zachowania ostrożności, aby nie uszkodzić elementów. Zależy to od wartości wcisku i materiałów.
Najczęstsze pomyłki to odwrócenie relacji (uznanie wałek>otwór za luz) oraz wybór nazw potocznych zamiast normatywnych. Uczniowie mylą też pasowanie przejściowe z wciskowym, zapominając, że przejściowe dopuszcza oba przypadki.
Skup się na jednym fakcie z treści: czy jest podane otwór większy czy wałek większy. Jeśli otwór>wałek → z luzem. Jeśli wałek>otwór → wciskowe. Jeśli opis mówi, że może być raz luz, raz wcisk → przejściowe.
info

Statystycznie 60% uczniów zna prawidłową odpowiedź. średnie

Eksperci podkreślają: "Gdy średnica wałka jest większa niż średnica otworu, w montażu nie występuje luz, lecz wcisk, czyli konieczność użycia siły (np. prasy) lub metod cieplnych."

Źródła:

  • PN-EN ISO 286-1:2011, "Specyfikacja geometrii wyrobów – System ISO tolerancji i pasowań – Część 1: Podstawy tolerancji, odchyłek i pasowań", Polski Komitet Normalizacyjny, 2011.
  • ISO 286-1:2010, "Geometrical product specifications (GPS) — ISO code system for tolerances on linear sizes — Part 1: Basis of tolerances, deviations and fits", International Organization for Standardization, 2010.

Materiały:

  • PN-EN ISO 286-1:2011 – część opisująca klasyfikację pasowań oraz pojęcia luzu i wcisku
  • Podręczniki do podstaw konstrukcji maszyn: dział o tolerancjach i pasowaniach
  • Zadania praktyczne z rysunku technicznego maszynowego: rozpoznawanie pasowań z opisu sytuacji montażowej

Aktualizacja pytania: 03.04.2026



Aktualizacja pytania: 03.04.2026
📡 Brak połączenia internetowego