W zadaniu trzeba porównać wymiary rzeczywiste z pomiaru z dopuszczalnym zakresem wynikającym z tabeli odchyłek dla klasy IT14.
1) Ustalenie wymiarów nominalnych z rysunku
Na rysunku występują dwa wymiary nominalne: rozstaw osi 25 mm oraz wymiar zewnętrzny 50 mm.
2) Rozpoznanie typu wymiaru (dobór kolumny tabeli)
Rozstaw osi otworów jest typowym wymiarem mieszanym/pośrednim (nie jest ani "zewnętrzny", ani "wewnętrzny"), więc korzysta się z kolumny dla wymiarów mieszanych i pośrednich (tolerancja symetryczna).
Wymiar 50 mm jest wymiarem zewnętrznym elementu (gabaryt), więc odczytuje się odchyłkę z kolumny dla wymiarów zewnętrznych (tolerancja jednostronna ujemna w podanej tabeli).
3) Odczyt odchyłek z tabeli IT14 i wyznaczenie granic
- Dla 25 mm wybiera się przedział "ponad 6 do 30 mm". Dla wymiarów mieszanych/pośrednich odchyłka wynosi ±0,2 mm. Zakres dopuszczalny to: 25,00 − 0,20 = 24,80 mm oraz 25,00 + 0,20 = 25,20 mm.
- Dla 50 mm wybiera się przedział "ponad 30 do 120 mm". Dla wymiarów zewnętrznych odchyłka wynosi −0,6 mm (górna granica równa nominalnej). Zakres dopuszczalny to: 50,00 − 0,60 = 49,40 mm oraz 50,00 + 0,00 = 50,00 mm.
4) Porównanie z wynikami pomiaru
- Rozstaw osi: pomiar 25,15 mm mieści się w zakresie 24,80–25,20, więc jest zgodny.
- Wymiar zewnętrzny: pomiar 49,55 mm mieści się w zakresie 49,40–50,00, więc jest zgodny.
Dlaczego pozostałe odpowiedzi są błędne?
Stwierdzenia o przekroczeniu tolerancji wynikają najczęściej z jednego z typowych błędów: odczytania niewłaściwego przedziału (np. dla 50 mm użycie zakresu 6–30), zastosowania złej kolumny (np. potraktowanie rozstawu osi jako zewnętrznego) albo przyjęcia tolerancji symetrycznej dla wymiaru zewnętrznego, mimo że w tabeli jest jednostronna.
Wskazówka egzaminacyjna
Zanim zaczniesz liczyć, zawsze zaznacz: (a) nominal, (b) typ wymiaru, (c) przedział w tabeli. Dopiero potem wyznacz dwie granice i porównaj z pomiarem.
