KWALIFIKACJA ELM3 - WRZESIEŃ 2014

PYTANIE NR 10.
Zgodnie z normą PN-M-85002 na wale o średnicy 12 mm można osadzić wpust pryzmatyczny o wymiarach
Ilustracja przedstawia tabelę z normy PN-M-85002, która jest używana w kontekście egzaminu zawodowego dla mechatronika,
A.
B.
C.
D.
Wyjaśnienie poprawnej odpowiedzi:
Według PN-M-85002 dobór wpustu zależy od średnicy wału.
Dla d=12 mm należy przyjąć zakres "ponad 10 do 12" (górna granica jest włączna), któremu odpowiada wpust o wymiarach b×h = 4×4 mm. Pozostałe wymiary dotyczą innych przedziałów średnic.

Pełne wyjaśnienie:

Wpust pryzmatyczny jest elementem połączenia wał–piasta, którego zadaniem jest przeniesienie momentu obrotowego i zapobieganie wzajemnemu obrotowi osadzonego elementu (np. koła zębatego lub pasowego) względem wału. Wymiary wpustu zapisuje się jako b×h, czyli szerokość × wysokość.

W doborze wpustu kluczowa jest umiejętność korzystania z tabel normowych oraz poprawne rozumienie przedziałów średnic opisanych jako "ponad … do …". Taki zapis oznacza, że dolna granica jest wyłączna (wartości większe od "ponad"), a górna granica jest włączna (wartości mniejsze lub równe "do").

Dla wału o średnicy 12 mm należy więc wybrać przedział "ponad 10 do 12", ponieważ 12 spełnia warunek "do 12". Z tabeli PN-M-85002 temu przedziałowi odpowiada wpust 4×4 mm, dlatego ta odpowiedź jest prawidłowa.

Pozostałe propozycje są typowymi "pułapkami" egzaminacyjnymi:

  • 3×3 mm dotyczy mniejszego zakresu średnic (dla wałów powyżej 8 do 10 mm). Wybór tej opcji zwykle wynika z pomylenia zakresów lub z pamięciowego strzelania bez sprawdzenia tabeli.
  • 5×5 mm dotyczy kolejnego, większego przedziału (powyżej 12 do 17 mm). To częsty błąd interpretacyjny: traktowanie 12 jako należącego do "ponad 12", mimo że "ponad" oznacza >12.
  • 6×6 mm jest przeznaczony dla jeszcze większych średnic (powyżej 17 do 22 mm). Wybór może wynikać z intuicji "im większe, tym lepiej", która w doborze elementów znormalizowanych prowadzi do niezgodności konstrukcji z normą i problemów montażowych (rowek o innych wymiarach).

Na egzaminie warto zawsze zrobić krótki krok kontrolny: sprawdzić, czy średnica jest wartością graniczną przedziału, i przypomnieć sobie regułę "ponad" = wyłącznie, "do" = włącznie.

Dodatkowe pytania

Dodatkowe pytania (FAQ):
Wpust pryzmatyczny to znormalizowany element o przekroju prostokątnym, osadzany w rowku wału i rowku piasty. Jego zadaniem jest przeniesienie momentu obrotowego oraz uniemożliwienie względnego obrotu piasty (np. koła pasowego) względem wału.
Zapis b×h oznacza: b – szerokość wpustu, h – wysokość wpustu (w milimetrach). W praktyce te same wymiary muszą odpowiadać rowkowi w wale i rowkowi w piaście, aby połączenie dało się poprawnie zmontować.
W PN-M-85002 dobór zależy od przedziału średnic. Średnica 12 mm należy do zakresu "ponad 10 do 12", bo górna granica "do 12" jest włączna. W tabeli temu zakresowi odpowiada wpust 4×4 mm, więc to jest poprawny dobór.
To zapis przedziału z dwiema granicami: "ponad" oznacza wartość wyłączną (większą niż podana), a "do" oznacza wartość włączną (mniejszą lub równą). Dlatego np. 12 mm nie jest "ponad 12", tylko nadal mieści się w "do 12".
Nie w doborze wg PN-M-85002. Wpust 5×5 mm jest przypisany do kolejnego zakresu średnic "ponad 12 do 17". Dla Ø12 mm właściwy jest jeszcze wcześniejszy przedział, więc wpust 4×4 mm. Zbyt duży wpust wymusza inny rowek i utrudnia montaż.
Połączenia wpustowe spotkasz m.in. w przekładniach, sprzęgłach, kołach pasowych i kołach zębatych. Wszędzie tam, gdzie trzeba przenieść moment z wału na piastę elementu i zachować współosiowość, a jednocześnie umożliwić demontaż w serwisie.
Najczęściej myli się interpretację granic przedziałów ("ponad" vs "do") i wybiera rozmiar z następnego zakresu. Drugi błąd to dobór "na oko" bez sprawdzenia tabeli. Trzeci: pomieszanie wartości z różnych norm i brak weryfikacji w tej, którą wskazuje zadanie.
Nie. W praktyce spotyka się także normy DIN oraz ISO dotyczące wpustów równoległych. Na egzaminie kluczowe jest jednak stosowanie tej podstawy, którą podaje treść zadania, bo zakresy średnic i przypisane wymiary w tablicach mogą być przedstawione inaczej.
Rowek wpustowy w wale wykonuje się najczęściej przez frezowanie (np. frezem wpustowym) lub przeciąganie, zależnie od technologii i produkcji. Wymiary rowka muszą odpowiadać doborowi wpustu (b×h), inaczej wpust nie będzie pasował lub połączenie będzie miało luzy.
Najpierw odczytaj średnicę wału i sprawdź, czy jest to wartość graniczna przedziału. Następnie wybierz w tabeli wiersz z zakresem "ponad … do …" i dopiero z niego odczytaj b×h. Na końcu zrób kontrolę: "do" obejmuje wartość graniczną, "ponad" jej nie obejmuje.
info

To pytanie poprawnie rozwiązuje 55% zdających egzamin. średnie

Źródła:

  • PN-M-85002:1954, "Wpusty pryzmatyczne – wymiary" (tabela doboru b×h do średnicy wału d)
  • DIN 6885 (wpusty pryzmatyczne), tabela doboru wymiarów b×h do średnicy wału (porównawczo, zakresy wymiarowe)
  • ISO 773 (Parallel keys), tabela wymiarów i zasady doboru (porównawczo do praktyki przemysłowej)

Materiały:

  • Tablice doboru wpustów pryzmatycznych (PN-M-85002 lub odpowiedniki DIN/ISO) – ćwiczenia z odczytu zakresów
  • Podstawy konstrukcji maszyn: rozdział o połączeniach wpustowych
  • Instrukcje technologiczne wykonywania rowków wpustowych (frezowanie/przeciąganie)

Aktualizacja pytania: 31.03.2026



Aktualizacja pytania: 31.03.2026
📡 Brak połączenia internetowego